અલવી બોહરા જાગૃતિ સૈયદના અલી ઝીંદાબાદ

એપિસોડસ

એપિસોડ ૬૬ ગરીબનો દીકરો હોશિયાર નથી હોતો? મોમીન બાવા સાહેબને મળવા ગયો. જમાતના એક કાર્યક્રમમાં અમીર પરિવારના દીકરાને વિદેશમાં ભણવા માટે મદદ જાહેર કરવામાં આવી હતી. એ જ દિવસે એક ગરીબ પરિવારનો હોશિયાર દીકરો ફી ન ભરી શકવાને કારણે ભણવાનું છોડી રહ્યો હતો. મોમીન: બાવા સાહેબ, એક વાત પૂછું? સ્કોલરશિપ કોને મળવી જોઈએ — જેને પૈસાની વધારે જરૂર છે એને કે જેના પરિવારની ઓળખાણ વધારે છે એને? બાવા સાહેબ: જરૂરિયાત અને લાયકાત બન્ને જોવાં જોઈએ. મોમીન: તો પછી ગરીબના દીકરાની લાયકાત તપાસવા પહેલાં એની ગરીબી કેમ જોવામાં આવે છે? અને અમીરના દીકરાને તક આપતી વખતે એની ઓળખાણ કેમ કામ આવે છે? બાવા સાહેબ: મોમીન, દરેક કેસ અલગ હોય છે. મોમીન: ચોક્કસ. પણ નિયમ એવો હોવો જોઈએ કે ગરીબનો દીકરો પણ પોતાની કાબેલિયતથી આગળ આવી શકે. એને તક મળે એ પહેલાં એના પિતાની આર્થિક હાલત એની સામે દીવાલ બનીને ઊભી ન રહે. બાવા સાહેબ: તમે શું સૂચવો છો? મોમીન: સ્કોલરશિપના નિયમો જાહેર કરો. અરજી કરનારની લાયકાત તપાસો. પસંદગી કયા માપદંડથી થઈ એ સમજાવો. અને મદદ એવી રીતે આપો કે કોઈ બાળકને પોતાની ગરીબી માટે શરમ ન અનુભવવી પડે. કુરઆન, સૂરહ અલ-કસસ ૨૮:૨૬માં કામ માટે શક્તિશાળી અને અમાનતદાર વ્યક્તિને પસંદ કરવાની વાત આવે છે. સમજણ: જવાબદારી આપતી વખતે ઓળખાણ કરતાં કાબેલિયત અને વિશ્વાસપાત્રતા મહત્વનાં છે. મોમીન: બાવા સાહેબ, એક હોશિયાર બાળકને ફક્ત એટલા માટે ભણવાનું છોડવું પડે કે એના પિતા ફી ભરી શકતા નથી, તો સમાજે પોતાની પ્રાથમિકતાઓ તપાસવી જોઈએ. આજે આપણે એક બાળકને શિક્ષણથી વંચિત રાખીએ છીએ, કાલે એ જ સમાજને પૂછવું પડશે કે આપણા યુવાનો આગળ કેમ નથી વધતા? બાવા સાહેબ, જમાતની સાચી તાકાત મોટા કાર્યક્રમોમાં નથી. એમાં છે કે ગરીબના બાળકને પણ અમીરના બાળક જેટલી તક મળે. એપિસોડ ૬૫ દીકરીનો વારસો કોના હાથમાં? મોમીન બાવા સાહેબ પાસે આવ્યો. એના એક ઓળખીતાના ઘરમાં પિતાના ઇન્તેકાલ પછી વારસાની વહેંચણી ચાલતી હતી. ભાઈઓએ મિલકત પોતાના નામે કરી લીધી હતી, બહેનને કહેવામાં આવ્યું કે “તારા લગ્નમાં ઘણું આપ્યું હતું, હવે વારસામાં શું જોઈએ?” મોમીન: બાવા સાહેબ, એક સવાલ છે. દીકરી લગ્ન કરીને બીજા ઘરે જાય, એટલે પિતાની મિલકતમાં એનો હક પૂરો થઈ જાય? બાવા સાહેબ: ના, વારસામાં જે હક હોય એ તો આપવો જ જોઈએ. મોમીન: તો પછી જ્યારે બહેન પોતાનો હક માગે, ત્યારે એને લાલચી કેમ કહેવામાં આવે છે? ભાઈ પોતાનો હિસ્સો લે તો હક, અને બહેન પોતાનો હિસ્સો માગે તો લાલચ? બાવા સાહેબ: પરિવારની વાત છે, સમજદારીથી ઉકેલવી જોઈએ. મોમીન: સમજદારીનો મતલબ બહેન ચૂપ રહે અને ભાઈ બધું રાખે એવો તો નથી ને? લગ્નમાં આપેલી ભેટ અને વારસાનો હક બે અલગ બાબતો છે. ભેટ આપીને વારસાનો હક ખતમ કરી શકાય નહીં. બાવા સાહેબ: વાત સાચી છે. પણ આવા મામલામાં ઝઘડા પણ થાય છે. મોમીન: ઝઘડો ટાળવા માટે ઇન્સાફ છોડવો પડે તો એ કેવો ઉકેલ? સંબંધ બચાવવાના નામે એકનો હક દબાવી દેવાય, તો સંબંધ બહારથી જ બચ્યો કહેવાય. કુરઆન, સૂરહ અન-નિસા ૪:૭માં પુરુષો અને સ્ત્રીઓ બન્ને માટે માતા-પિતા અને સગાંની મિલકતમાં નક્કી કરેલો હિસ્સો હોવાની વાત છે. સમજણ: વારસાનો હક કોઈની મહેરબાની નથી. લાગણી, દબાણ કે સમાજની વાતોથી ધાર્મિક રીતે નક્કી થયેલો હક નકારવો યોગ્ય નથી. ચોક્કસ હિસ્સો પરિસ્થિતિ અને લાગુ પડતા નિયમો પ્રમાણે નક્કી કરવો જોઈએ. મોમીન: બાવા સાહેબ, દીકરીને લગ્ન વખતે ઘરેણાં આપીને પછી વારસામાંથી દૂર રાખવી, એમાં દીકરીનો હક ક્યાં ગયો? દીકરી પણ એ જ પિતાની સંતાન છે. એની સાથે ઇન્સાફ કરવો ભાઈની મહેરબાની નહીં, જવાબદારી છે. મોમીનનો સવાલ: દીકરીને ઘરમાંથી વિદાય આપતી વખતે આપણે કહીએ છીએ કે “આ ઘર હંમેશાં તારું છે.” તો પિતાના વારસાની વાત આવે ત્યારે એ જ દીકરીને પરાઈ કેમ બનાવી દઈએ છીએ? એપિસોડ ૬૪ દીનનો સોદો કે સચ્ચાઈની કિંમત? મોમીન બાવા સાહેબની દુકાન પાસે પહોંચ્યો. બાવા સાહેબ એક વેપારી સાથે વાત કરતા હતા. બાવા સાહેબ: આ માલની કિંમત આટલી છે. લેવો હોય તો લો, નહીં તો બીજે જાઓ. વેપારી ચાલ્યો ગયો. મોમીન: બાવા સાહેબ, વેપારમાં તો તમે એક પૈસો પણ ઓછો નથી કરતા. પણ મજલિસમાં કહો છો કે મોમીને દીન માટે દિલ ખોલીને આપવું જોઈએ. એક વાત પૂછું? બાવા સાહેબ: પૂછો. મોમીન: વેપારમાં તમે દરેક રૂપિયાનો હિસાબ રાખો છો, કારણ કે એ તમારી કમાણી છે. પણ દીનના નામે પૈસા આપતી વખતે મોમીનને પૂછવાનો હક કેમ ન હોવો જોઈએ કે એ પૈસાનો ઉપયોગ ક્યાં થયો? બાવા સાહેબ: વેપાર અલગ છે અને દીનની ખિદમત અલગ. મોમીન: હા, મકસદ અલગ હોઈ શકે. પણ સચ્ચાઈનો નિયમ તો એક જ હોવો જોઈએ ને? વેપારમાં ગ્રાહકને માલની કિંમત જણાવવી પડે. તો ધાર્મિક કામમાં પૈસા આપનારને પણ હિસાબ સમજાવવો જોઈએ. બાવા સાહેબ: તમે દરેક વાતને વેપાર સાથે સરખાવો છો. મોમીન: હું નહીં, બાવા સાહેબ. હું તો ફક્ત એટલું પૂછું છું કે જે કામ અલ્લાહના નામે થાય, એમાં સચ્ચાઈનો માપદંડ સામાન્ય વેપાર કરતાં ઓછો કેમ હોય? કુરઆન, સૂરહ અલ-મુતફ્ફિફીન ૮૩:૧–૩માં માપ અને તોલમાં કમી કરનારાઓ માટે ચેતવણી છે. સમજણ: આ આયતોનો સીધો સંદર્ભ માપ-તોલમાં છે, પણ એ આપણને વ્યવહારમાં ઇન્સાફ અને અમાનતદારીનું મહત્વ પણ યાદ અપાવે છે. મોમીન: બાવા સાહેબ, દીન કોઈ એવી દુકાન નથી જ્યાં સવાલ પૂછ્યા વગર પૈસા આપવાના અને જવાબ માગો તો બેઅદબ કહેવાના. લોકો પૈસા સાથે પોતાનો ભરોસો પણ સોંપે છે. એ ભરોસાની કદર થવી જોઈએ. જો વેપારમાં ગ્રાહકને છેતરવું ખોટું છે, તો દીનના નામે કોઈનો ભરોસો તોડવો પણ નાની વાત નથી. એપિસોડ ૬૩ જીવતા માણસની કદર ક્યારે? મોમીન બાવા સાહેબને મળવા ગયો. જમાતમાં એક વડીલ બીમાર હતા. આખી જિંદગી એમણે લોકોની મદદ કરી હતી, પણ હવે એમની ખબર લેવા કોઈ જતું નહોતું. મોમીન: બાવા સાહેબ, એક વાત પૂછું? આ વડીલ જીવતા હતા ત્યારે કેટલાય લોકો એમની પાસે સલાહ લેવા આવતા. આજે બીમાર છે, તો કોઈ પાસે સમય નથી. આવું કેમ? બાવા સાહેબ: મોમીન, આજકાલ દરેક માણસ પોતાની જિંદગીમાં વ્યસ્ત છે. મોમીન: બરાબર. પણ જ્યારે એ વડીલનું નામ લઈને મજલિસમાં વખાણ કરવાનાં હોય, ત્યારે બધાને સમય મળે છે. અને આજે એમને દવાની જરૂર છે, થોડી વાતચીતની જરૂર છે, ત્યારે કોઈને સમય નથી મળતો. બાવા સાહેબ: મરહૂમ થયા પછી પણ માણસને યાદ કરવો જોઈએ. મોમીન: જરૂર, પણ જીવતા માણસને પણ તો ઇજ્જત અને મોહબ્બત જોઈએ. મૃત્યુ પછી ફૂલ ચઢાવવાથી પહેલાં, જીવતા હોય ત્યારે એમની પાસે બેસવું વધારે કામનું નથી? બાવા સાહેબ ચૂપ રહ્યા. મોમીન: કુરઆન, સૂરહ અલ-બલદ ૯૦:૧૨–૧૬માં મુશ્કેલ રસ્તાની મિસાલ આપીને ગુલામને આઝાદ કરવો અને ભૂખના સમયે યતીમ કે જરૂરિયાતમંદને ખવડાવવાની વાત આવે છે. સમજણ: દિન ફક્ત મોટા કાર્યક્રમો કે યાદગાર ભાષણોમાં નથી. કોઈની મુશ્કેલીમાં એની બાજુમાં ઊભા રહેવું, બીમારની ખબર લેવી અને એકલાં પડેલા માણસને સમય આપવો પણ નેક અમલ છે. મોમીન: બાવા સાહેબ, માણસના મૃત્યુ પછી એની ખિદમતની વાત કરવી સારી છે. પણ એ જ માણસ જીવતો હોય ત્યારે એની ખિદમત કરવી વધારે જરૂરી છે. એને દવા જોઈએ ત્યારે દવા, વાત કરવી હોય ત્યારે સમય અને સહારો જોઈએ ત્યારે સહારો આપીએ. માણસને કબર ઉપરની શાંતિ પહેલાં, જિંદગીમાં પણ થોડી શાંતિ જોઈએ. હવે એક સવાલ છે, બાવા સાહેબ. આપણે માણસને યાદ રાખવા માટે મજલિસ કરીએ છીએ, કે માણસ જીવતો હોય ત્યારે એને એકલો ન છોડવાની પણ જવાબદારી લઈએ છીએ? એપિસોડ ૬૨ શાદીમાં બરકત કે દેખાવની હરીફાઈ? મોમીન બાવા સાહેબને મળ્યો. મોમીન: બાવા સાહેબ, એક વાત સમજાતી નથી. દીકરીનાં શાદી માટે એક પરિવાર કરજ લે છે, ઘરેણાં ખરીદે છે, મોટો જમણવાર કરે છે. પછી વર્ષો સુધી હપ્તા ભરે છે. આમાં ખુશી કોની અને બોજ કોના ઉપર? બાવા સાહેબ: મોમીન, શાદી જીવનમાં એક જ વાર આવે છે. લોકો પોતાની ખુશી પ્રમાણે ખર્ચ કરે છે. મોમીન: ખુશી મનાવવી ખોટી નથી, બાવા સાહેબ. પણ બીજાની સામે ઇજ્જત દેખાડવા માટે પોતાની કમર તોડી નાખવી, એ કેવી ખુશી? બાવા સાહેબ: સમાજમાં રીતરિવાજ પણ નિભાવવાના હોય છે. મોમીન: પણ જો રીતરિવાજના નામે ગરીબ માણસ કરજમાં ડૂબી જાય, તો એને મદદ કોણ કરશે? દીકરીનાં શાદીમાં સાદગી રાખે તો લોકો વાતો કરે, અને દેખાવ માટે કરજ લે તો લોકો વાહવાહી કરે. આ કેવો સમાજ? બાવા સાહેબ: દરેક પરિવારે પોતાની હેસિયત પ્રમાણે ખર્ચ કરવો જોઈએ. મોમીન: તો પછી જમાતમાં સાદગીવાલી શાદીને ઇજ્જત કેમ ન આપીએ? લોકો સામે એવી મિસાલ કેમ ન બનાવીએ કે ઓછા ખર્ચે પણ શાદી ખુશીથી થઈ શકે? બાવા સાહેબ થોડા વિચારમાં પડી ગયા. મોમીન: કુરઆન, સૂરહ અલ-ઇસરા ૧૭:૨૬–૨૭માં ફિજુલખર્ચીથી મનાઈ કરવામાં આવી છે. સમજણ: ખુશી મનાવવામાં વાંધો નથી, પણ દેખાવ માટે પોતાની અને પરિવારની આર્થિક હાલત બગાડવી સમજદારી નથી. શાદીનો મકસદ બે માણસોની જિંદગીની શરૂઆત છે, સમાજને પોતાની દોલત બતાવવી નહીં. મોમીન: બાવા સાહેબ, જો જમાતના આગેવાનો સાદગીવાલી શાદીને પ્રોત્સાહન આપે, તો કેટલાય પરિવારો કરજમાંથી બચી શકે. ગરીબ માતાપિતાને દીકરીના શાદીનો ડર નહીં રહે અને શાદી ખુશીનો પ્રસંગ બનશે, બોજ નહીં. એક સવાલ છે, બાવા સાહેબ. આપણે શાદીમાં કેટલી રોશની કરી એ યાદ રાખીએ છીએ, પણ એ રોશની માટે કોઈ પિતાએ કેટલું કરજ લીધું, એ વિશે પણ વિચારીએ છીએ? બાવા સાહેબનો વિરોધ વધુ તીક્ષ્ણ બનાવોશાદીના ખર્ચને કરજ સાથે વધુ જોડો એપિસોડ ૬૧ બાળકોને દીન શીખવીએ છીએ કે ફક્ત ડર? મોમીન બાવા સાહેબને મળ્યો. બાવા સાહેબ એક બાળકને ઠપકો આપી રહ્યા હતા. બાવા સાહેબ: તમારે મોટાઓની દરેક વાત માનવી જોઈએ. વધારે સવાલો કરવાના નહીં! મોમીન: બાવા સાહેબ, આ બાળકને શું થયું? બાવા સાહેબ: એને પૂછ્યું કે આ વાત કેમ માનવી? આજકાલનાં બાળકોને દરેક વાતનું કારણ જોઈએ છે. મોમીન: તો એ સારી વાત નથી? બાવા સાહેબ: મોમીન, નાની ઉંમરથી ઇતાઅત શીખવી પડે. મોમીન: જરૂર શીખવીએ. પણ ઇતાઅતની સાથે સમજણ પણ શીખવીએ તો? બાળકને ફક્ત “આ કર, નહીં તો ગુનો થશે” કહીશું, તો એ ડરશે. એને કારણ સમજાવીશું, તો કદાચ એ પોતાની સમજણથી સાચો રસ્તો પસંદ કરશે. બાવા સાહેબ: દરેક વાત બાળકોને સમજાવવી આસાન નથી. મોમીન: આસાન નથી, પણ જરૂરી તો છે. આપણે બાળકોને ગણિતમાં જવાબ ખોટો હોય તો ફરી સમજાવીએ છીએ. વિજ્ઞાનમાં સવાલ કરે તો એને જિજ્ઞાસુ કહીએ છીએ. પણ દીનની વાત આવે ત્યારે એ જ બાળક સવાલ કરે તો બેઅદબ કેમ બની જાય છે? બાવા સાહેબ: દીનનો અદબ પણ શીખવવો પડે. મોમીન: બાવા સાહેબ, અદબ એટલે સવાલ જ ન કરવો એવું નથી. બાળકને અલ્લાહની મહેરબાની, ઇન્સાફ, સચ્ચાઈ અને બીજાનો હક સમજાવીએ. એને બતાવીએ કે જૂઠ કેમ ખરાબ છે અને કોઈને દુઃખ પહોંચાડવું કેમ ખોટું છે. તો એ દીનને ફક્ત સજા માટે નહીં, સાચા અમલ માટે સમજશે. કુરઆન, સૂરહ લુકમાન ૩૧:૧૩–૧૯માં લુકમાન પોતાના દીકરાને સમજણ, અલ્લાહ સાથે શિર્ક ન કરવા, નમાઝ કાયમ કરવા અને સારા અખલાકની નસીહત આપે છે. સમજણ: બાળકની તરબિયત ફક્ત હુકમોથી નથી થતી. સમજણ, મોહબ્બત અને પોતાના અમલના દાખલાથી પણ થાય છે. મોમીન: બાવા સાહેબ, આપણે બાળકોને એટલા ડરાવીએ નહીં કે મોટા થઈને દીનથી જ દૂર ભાગે. એમના દિલમાં અલ્લાહ માટે મોહબ્બત અને પોતાના અમલ માટે જવાબદારી ઊભી કરીએ. બાળકને ફક્ત આજ્ઞા માનતા શીખવશો, તો એ કોઈની પણ આજ્ઞા માની શકે. એને સાચું-ખોટું સમજતા શીખવશો, તો એ મુશ્કેલ સમયે પણ વિચારશે. હવે સવાલ એ છે કે આપણે આવતી પેઢીને ફક્ત હુકમ યાદ કરાવવાના છીએ કે દીન સમજવાની સમજણ પણ આપવાના છીએ? એપિસોડ ૬૦ દીન માટે સમય નથી, પણ દેખાવ માટે છે! મોમીન બાવા સાહેબને મળવા ગયો. બાવા સાહેબ એક મોટા ધાર્મિક કાર્યક્રમની તૈયારીમાં વ્યસ્ત હતા. મોમીન: અસ્સલામુઅલૈકુમ, બાવા સાહેબ. બહુ બધી તૈયારી ચાલે છે! બાવા સાહેબ: હા મોમીન, આ વખતે કાર્યક્રમ એકદમ શાનદાર થવો જોઈએ. સજાવટ, લાઇટિંગ, મહેમાનો, બધું ખાસ હોવું જોઈએ. મોમીન: માશાલ્લાહ! એક વાત પૂછું? આટલી તૈયારીમાં કુરઆન સમજવા માટે પણ કોઈ કાર્યક્રમ રાખ્યો છે? બાવા સાહેબ: એ તો દરેકે પોતાના ઘરે વાંચવાનું હોય. મોમીન: ઘરે વાંચવા માટે સમય નથી, બાવા સાહેબ. દુકાન, નોકરી, ધંધો, બાળકોની ફી… બધામાં દિવસ પૂરો થઈ જાય છે. બાવા સાહેબ: તો પછી દીન માટે સમય કાઢવો જોઈએ ને! મોમીન: બિલકુલ. પણ બાવા સાહેબ, કાર્યક્રમની તૈયારી માટે મીટિંગ ઉપર મીટિંગ થઈ શકે, તો મોમીનોને કુરઆન સમજાવવા માટે અઠવાડિયામાં એક કલાક કેમ ન કાઢી શકીએ? બાવા સાહેબ: મોમીન, મોટા કાર્યક્રમથી મોમીનોમાં જોશ આવે છે. મોમીન: સાચી વાત. પણ જોશ બે દિવસ રહે અને સમજણ આખી જિંદગી કામ આવે. કાર્યક્રમમાં કેટલા માણસ આવ્યા એનો હિસાબ રાખીએ છીએ, તો કેટલા માણસોએ કુરઆનનો એક આયત સમજીને પોતાના અમલમાં ફેરફાર કર્યો એનો હિસાબ કેમ નથી રાખતા? બાવા સાહેબે સજાવટની યાદી બાજુમાં મૂકી. મોમીન: બાવા સાહેબ, દીનનો કાર્યક્રમ એવો હોવો જોઈએ કે માણસ ઘરે પાછો જાય ત્યારે ફક્ત તસ્વીર અને યાદો લઈને ન જાય. એની સાથે કોઈ નવી સમજણ, કોઈ સારો અમલ અને કોઈની મદદ કરવાનો ઇરાદો પણ લઈને જાય. કુરઆન, સૂરહ અલ-જુમુઆ ૬૨:૫માં એ લોકોની મિસાલ આપવામાં આવી છે જેમને તૌરાતની જવાબદારી આપવામાં આવી, પણ એમણે એ પ્રમાણે અમલ ન કર્યો. સમજણ: ધાર્મિક વાત સાંભળવી અને ધાર્મિક જવાબદારી નિભાવવી, બન્ને અલગ છે. ઇલ્મનો ફાયદો ત્યારે છે જ્યારે એ અમલમાં દેખાય. મોમીન: બાવા સાહેબ, કાર્યક્રમની લાઇટો એક રાત માટે ચમકે છે. પણ કુરઆનની સમજણ માણસના દિલમાં આવી જાય, તો એની રોશની આખી જિંદગી રહી શકે છે. હવે કહો બાવા સાહેબ, આવતી મજલિસમાં સ્ટેજ મોટો બનાવીએ કે મોમીનોની સમજણ? એપિસોડ ૫૮ દીનની સેવા કે હોદ્દાની સેવા? મોમીન બાવા સાહેબને મળવા ગયો. મોમીન: બાવા સાહેબ, જમાતમાં કોઈ માણસ ગરીબોની સેવા કરે, બીમારની ખબર લે અને જરૂરિયાતમંદને મદદ કરે, તો એની કદર થવી જોઈએ ને? બાવા સાહેબ: જરૂર, આ બધું સવાબનું કામ છે. મોમીન: તો પછી કોઈ માણસ હોદ્દા વગર આ કામ કરે, તો એની કદર ઓછી કેમ થાય? અને કોઈ હોદ્દેદાર એ જ કામ કરે, તો એની વાહવાહી વધારે કેમ થાય? બાવા સાહેબ: હોદ્દો હોય તો જવાબદારી પણ વધારે હોય. મોમીન: બરાબર. પણ જવાબદારી વધારે હોય તો હિસાબ પણ વધારે હોવો જોઈએ ને? ફક્ત હોદ્દો મોટો હોય એટલે ખિદમત પણ મોટી થઈ ગઈ એવું કેવી રીતે માની લઈએ? બાવા સાહેબ: મોમીન, તમે કહેવા શું માગો છો? મોમીન: એટલું જ કે દીનની ખિદમતમાં માણસનું નામ મોટું કરવું જરૂરી નથી. જે કામથી બીજાનું દુઃખ ઓછું થાય, એ કામ મોટું છે. જે હોદ્દાથી માણસની જવાબદારી વધે, એ હોદ્દો અમાનત છે, ઇનામ નથી. કુરઆન, સૂરહ અલ-હુજુરાત ૪૯:૧૩ આપણને યાદ અપાવે છે કે અલ્લાહની નજરમાં સૌથી ઇજ્જતવાળો એ છે જે સૌથી વધારે તકવા રાખે છે. સમજણ: માણસની સાચી કદર એના હોદ્દા, કપડાં કે નામથી નહીં, પણ એની તકવા અને અમલથી થાય છે. મોમીન: બાવા સાહેબ, એક ગરીબ માણસ કોઈ દેખાવ વગર બીજાની મદદ કરે અને બીજો માણસ મદદ કરતાં પહેલાં પોતાની જાહેરાત કરાવે, તો અલ્લાહ પાસે કોનું અમલ વધારે કીમતી હશે એનો ફેંસલો આપણે કરી શકતા નથી. પણ એટલું તો સમજી શકીએ કે દેખાવને દીનની ખિદમતનો માપદંડ ન બનાવવો જોઈએ. બાવા સાહેબ, હોદ્દો માણસને લોકોની આગળ બેસાડે છે, પણ એનું અમલ જ એની સાચી ઓળખ બતાવે છે. હવે સવાલ એ છે કે આપણે ખિદમત કરનારની કદર કરીએ છીએ કે ફક્ત હોદ્દો ધરાવનારની? એપિસોડ ૫૭ ગરીબને મદદ કે ફક્ત નામની જાહેરાત? મોમીન બાવા સાહેબને મળવા ગયો. મોમીન: બાવા સાહેબ, ગઈકાલે એક ગરીબ માણસ મળ્યો. કહેતો હતો કે જમાતમાં ગરીબોની મદદ માટે પૈસા લેવાય છે, પણ એને જરૂર પડી ત્યારે કોઈએ એની વાત સાંભળી નહીં. બાવા સાહેબ: દરેકની જરૂરિયાત પૂરી કરવી આસાન નથી, મોમીન. મોમીન: સાચી વાત છે. પણ મદદ માટે પૈસા લેતી વખતે ગરીબનું નામ આગળ આવે અને મદદ આપતી વખતે એ જ ગરીબ પાછળ રહી જાય, તો એને શું કહેવાય? બાવા સાહેબ: મદદના પણ નિયમો હોય છે. મોમીન: નિયમો જરૂર રાખો. પણ નિયમો ગરીબની મદદ માટે છે કે ગરીબને દરવાજે અટકાવવા માટે? બાવા સાહેબ: તમે દરેક વ્યવસ્થામાં ખામી જ શોધો છો! મોમીન: બાવા સાહેબ, હું ખામી શોધતો નથી. હું ફક્ત એ જોવા માગું છું કે જે પૈસા ગરીબના નામે ભેગા થયા, એનો ફાયદો ગરીબ સુધી પહોંચ્યો કે નહીં. કુરઆન, સૂરહ અલ-માઊન ૧૦૭:૧-૩માં યતીમને ધક્કો મારનાર અને ગરીબને જમાડવા માટે પ્રોત્સાહિત ન કરનારની ટીકા કરવામાં આવી છે. સમજણ: દીનની વાત કરવી સહેલી છે. જરૂરિયાતમંદની જરૂરિયાત ઓળખવી, એની ઇજ્જત જાળવવી અને શક્ય હોય ત્યાં સુધી મદદ પહોંચાડવી — એ પણ દીનની જવાબદારી છે. મોમીન: બાવા સાહેબ, ગરીબને મદદ મળે તો એની જાહેરાત કરવાની જરૂર નથી. પણ જો મદદના નામે પૈસા ભેગા થાય, તો એ પૈસાનો હિસાબ જરૂર હોવો જોઈએ. ગરીબને મદદ આપતી વખતે એની ઇજ્જત ન જાય અને પૈસા આપનારને ખબર પડે કે અમાનત યોગ્ય જગ્યાએ વપરાઈ — આ બન્ને વાતો સાથે થઈ શકે છે. એક વાત યાદ રાખજો, બાવા સાહેબ. ગરીબની તસ્વીર બતાવીને પૈસા ભેગા કરવા સહેલા છે, પણ ગરીબની મુશ્કેલી સમજીને એને મદદ કરવી સાચી કસોટી છે. હવે સવાલ એ છે કે આપણે ગરીબના નામે કેટલા પૈસા ભેગા કર્યા એનો ગર્વ કરીએ છીએ, કે ખરેખર કેટલા ગરીબોની મુશ્કેલી ઓછી થઈ એનો હિસાબ પણ રાખીએ છીએ? એપિસોડ ૫૬ હિસાબ આપવો નબળાઈ છે? મોમીન બાવા સાહેબ પાસે આવ્યો. મોમીન: બાવા સાહેબ, એક વાત કહો. કોઈ દુકાનદાર પાસે હિસાબ માગીએ તો એ સામાન્ય વાત છે, પણ જમાતના પૈસાનો હિસાબ માગીએ તો સવાલ કરનારની નિયત ઉપર શંકા કેમ થાય છે? બાવા સાહેબ: મોમીન, જમાતના કામમાં ભરોસો પણ હોવો જોઈએ. મોમીન: બિલકુલ બાવા સાહેબ. પણ ભરોસો હિસાબથી ઓછો થાય છે કે હિસાબ છુપાવવાથી? બાવા સાહેબ: દરેક વાતમાં શંકા કરવી સારી નથી. મોમીન: હું શંકા નથી કરતો, હું સમજવા માગું છું. મજૂરીનો હિસાબ હોય, દુકાનનો હિસાબ હોય કે જમાતના પૈસાનો, હિસાબ આપવાથી ઈમાનદારી સાબિત થાય છે. તો પછી ધાર્મિક કામમાં હિસાબની વાત આવે ત્યારે એટલી નારાજગી કેમ? બાવા સાહેબ: પૈસા અમાનત છે, એમાં કોઈ શંકા નથી. મોમીન: તો પછી અમાનત રાખનારની જવાબદારી વધારે હોવી જોઈએ ને? પૈસા આપનારને ફક્ત આપવાનું કહેવામાં આવે, પણ એ પૈસા ક્યાં વપરાયા એ પૂછવાની છૂટ ન હોય, તો આ અમાનતનો કેવો વ્યવહાર? કુરઆન, સૂરહ અલ-બકરહ ૨:૨૮૨માં દેવા-લેવાના વ્યવહારમાં લખાણ અને સ્પષ્ટતાની તાલીમ આપવામાં આવી છે. સમજણ: જ્યારે સામાન્ય વ્યવહારમાં સ્પષ્ટતા જરૂરી છે, ત્યારે લોકોના ભરોસે સોંપેલા પૈસામાં પણ જવાબદારી અને પારદર્શિતા જરૂરી છે. મોમીન: બાવા સાહેબ, હિસાબ માગનાર દરેક માણસ દુશ્મન નથી હોતો. કદાચ એ એટલા માટે પૂછે છે કે આવતી કાલે કોઈ અમાનતમાં ગડબડ થાય તો ગરીબનો હક ન મરે અને જમાતનો ભરોસો ન તૂટે. જે માણસ હિસાબ આપે છે, એ પોતાની જવાબદારી નિભાવે છે. અને જે હિસાબ માગે છે, એ પણ પોતાની જવાબદારીથી સવાલ કરે છે. એક વાત યાદ રાખજો, બાવા સાહેબ. અમાનત ઉપર ભરોસો જરૂરી છે, પણ ભરોસાના નામે હિસાબ બંધ કરી દેવો જરૂરી નથી. હવે સવાલ એ છે કે જો હિસાબ સાચો હોય, તો એને બતાવવામાં ડર શાનો? એપિસોડ ૫૫ અલ્લાહને પૈસા જોઈએ કે ઇન્સાફ? મોમીન બાવા સાહેબને મળવા ગયો. મોમીન: બાવા સાહેબ, એક સવાલ છે. કોઈ માણસ અલ્લાહના નામે ઘણાં પૈસા આપે, પણ પોતાના કામદારનો હક રોકી રાખે, તો એનું સદકાહ કબૂલ થાય? બાવા સાહેબ: સદકાહનો સવાબ અલ્લાહ જાણે. મોમીન: સાચી વાત. પણ કામદારનો હક પણ તો અલ્લાહ જ જાણે છે ને? બાવા સાહેબ: હા, કોઈનો હક મારવો જોઈએ નહીં. મોમીન: તો પછી અલ્લાહના નામે પૈસા આપીને પોતાની છબી સારી બનાવવી, પણ જેનો હક બાકી છે એને રાહ જોવડાવવી — આ કેવો દીન? બાવા સાહેબ: મોમીન, દાન કરવું પણ સવાબનું કામ છે. મોમીન: જરૂર. પણ જે પૈસા બીજા માણસના હકના છે, એમાંથી દાન કરીને માણસ મોટો બને કે પહેલાં એનો હક પાછો આપીને ઇન્સાફ કરે? કુરઆન, સૂરહ અન-નિસા ૪:૫૮ આપણને અમાનત એના હકદાર સુધી પહોંચાડવાનો અને ઇન્સાફ કરવાનો હુકમ આપે છે. સમજણ: દાન સારું કામ છે, પણ દાનના નામે કોઈનો હક દબાવી શકાય નહીં. અલ્લાહના નામે આપેલું દાન, માણસના હકનો બદલો નથી. મોમીન: બાવા સાહેબ, અલ્લાહને આપણા પૈસાની જરૂર નથી. પણ ગરીબને એની મજૂરી જોઈએ, વિધવાને એનો હક જોઈએ, અને મજબૂરને ઇન્સાફ જોઈએ. દાનની જાહેરાત કરતાં પહેલાં જો કોઈનો હક બાકી હોય, તો પહેલાં એ ચૂકવવો જોઈએ ને? દીન ફક્ત કેટલું આપ્યું એમાં નથી. દીન એમાં પણ છે કે કોનું લીધું, કોને આપ્યું અને કોનો હક બાકી રાખ્યો. હવે વિચારવાનું એ છે કે અલ્લાહના નામે આપેલા પૈસાનો હિસાબ તો આપણે પૂછીએ છીએ, પણ આપણા હાથથી કોઈનો હક રોકાયો હોય તો એનો હિસાબ ક્યારે કરીશું? એપિસોડ ૫૪ અલ્લાહનો ડર કે માણસનો? મોમીન બાવા સાહેબને મળવા ગયો. મોમીન: બાવા સાહેબ, એક વાત સમજાતી નથી. માણસ ગુનો કરે તો કહેવામાં આવે છે કે અલ્લાહથી ડરો. પણ કોઈ બાવાજીની વાત સાથે સહમત ન થાય તો એને બાવાજીનો ડર બતાવવામાં આવે છે. તો મોમીને ડર કોનો રાખવો? બાવા સાહેબ: અલ્લાહનો ડર તો દરેક મોમીનને હોવો જોઈએ. મોમીન: તો પછી માણસથી ડરીને સાચી વાત છુપાવવી, એ અલ્લાહના ડર સાથે કેવી રીતે મેળ ખાય? બાવા સાહેબ: દરેક વાત બોલવાનો પણ એક સમય હોય છે. મોમીન: સાચી વાત માટે સમય પસંદ કરવો સમજદારી છે. પણ સાચી વાત ક્યારેય ન બોલવી, એ સમજદારી છે કે મજબૂરી? બાવા સાહેબ ચૂપ રહ્યા. મોમીન: કોઈ કહે કે મારી વાત ન માનો તો તમારું નુકસાન થશે, મારી નારાજગી થશે, તમારે મુશ્કેલી પડશે. તો પછી આપણે અલ્લાહની રઝા માટે દીન પાળીએ છીએ કે માણસની નારાજગીથી બચવા? કુરઆન, સૂરહ અલ-અહઝાબ ૩૩:૩૯માં અલ્લાહનો સંદેશ પહોંચાડનારાઓ માટે અલ્લાહથી ડરવાની અને અલ્લાહ સિવાય કોઈથી ન ડરવાની વાત આવે છે. સમજણ: આનો મતલબ કોઈની સાથે બદતમીજી કરવી નથી. મતલબ એટલો છે કે માણસનો ડર આપણને ઇન્સાફ અને સત્યથી દૂર ન લઈ જાય. મોમીન કહે છે, બાવા સાહેબ, જો કોઈ માણસની ખુશી માટે અલ્લાહના હુકમને પાછળ રાખીએ, તો આપણે કોની ઇબાદતને મહત્વ આપ્યું? માણસનો આદર કરો, પણ એને અલ્લાહની જગ્યાએ ન બેસાડો. સલાહ લો, પણ પોતાના અમલનો હિસાબ અલ્લાહને આપવાનો છે એ ભૂલશો નહીં. હવે સવાલ એ છે કે જો કોઈ માણસની નારાજગીથી બચવા માટે આપણે સત્ય છુપાવીએ, તો કયું નુકસાન મોટું છે — માણસની નારાજગી કે અલ્લાહ સામે જવાબ આપવાની ઘડી? એપિસોડ ૫૩ અદબના નામે ચૂપ કેમ? મોમીન બાવા સાહેબને મળવા ગયો. મોમીન: બાવા સાહેબ, એક વાત પૂછું? અદબ કોને કહેવાય? બાવા સાહેબ: મોટાઓનો આદર કરવો, એમની વાત માનવી. મોમીન: અને જો મોટાની વાતમાં ભૂલ હોય તો? બાવા સાહેબ: અદબથી સમજાવવી. મોમીન: પણ બાવા સાહેબ, અહીં તો સવાલ કરીએ તો કહેવામાં આવે છે કે અદબ નથી. હિસાબ પૂછીએ તો બેઅદબી. પુરાવો માગીએ તો ઈમાન નબળું. તો પછી અદબના નામે માણસની અકલ જ બંધ કરી દેવાની? બાવા સાહેબ: મોમીન, દીનમાં અદબ બહુ જરૂરી છે. મોમીન: બિલકુલ. પણ અદબનો મતલબ જૂઠને સાચું કહેવું તો નથી ને? હું તમારો આદર કરું, એનો મતલબ મારી સમજણ તમને સોંપી દઉં એવો થાય? બાવા સાહેબ પાસે તરત જવાબ નહોતો. મોમીન: મુહંમદ રસૂલુલ્લાહ (સલ્લલ્લાહુ અલૈહિ વસલ્લમ) લોકોથી સત્ય છુપાવવા નહોતા આવ્યા. એમનો સંદેશ અલ્લાહ તરફ બોલાવવાનો હતો. તો પછી કોઈ માણસના આદરને એટલો મોટો કેમ બનાવીએ કે સત્ય પૂછતાં પણ ડર લાગે? કુરઆન, સૂરહ અન-નિસા ૪:૧૩૫ આપણને ઇન્સાફ ઉપર મજબૂતીથી ઊભા રહેવાની તાલીમ આપે છે, ભલે વાત પોતાની વિરુદ્ધ કેમ ન હોય. સમજણ: અદબ રાખવો અને આંખ બંધ રાખવી, બન્ને અલગ વાત છે. વડીલનો આદર કરો, પણ દરેક નિર્ણયને તપાસથી ઉપર ન રાખો. મોમીન ઊભો થયો અને કહેવા લાગ્યો: બાવા સાહેબ, જે અદબ માણસને સત્યની નજીક લાવે એ દીનનો અદબ છે. જે અદબ માણસને સવાલ કરતાં ડરાવે, એનો ફાયદો કોને થાય છે? કારણ કે અલ્લાહ સામે આપણી જવાબદારી છે. કોઈ માણસનો દરજ્જો આપણા વિચારવાની ફરજ પૂરી કરી શકતો નથી. હવે વિચારવાનું એ છે કે આપણે અદબ શીખી રહ્યા છીએ કે અદબના નામે ચૂપ રહેવાની આદત પાડી રહ્યા છીએ? એપિસોડ ૫૩ એપિસોડ ૫૨ — સવાલ કરનાર દુશ્મન કે મદદગાર? મોમીન જમાતની મીટિંગમાં ઊભો થયો. મોમીન: બાવા સાહેબ, એક વાત સમજાવો. જો કોઈ માણસ આપણને આપણી ભૂલ બતાવે, તો એ આપણો દુશ્મન કહેવાય કે મદદગાર? બાવા સાહેબ: એ કઈ રીતે ભૂલ બતાવે છે, એના ઉપર આધાર છે. મોમીન: જો એ અદબથી સવાલ કરે તો? બાવા સાહેબ: તો એની વાત સાંભળવી જોઈએ. મોમીન: અને જો એ સવાલથી આપણી કોઈ વ્યવસ્થા ઉપર આંગળી ચીંધાય તો? બાવા સાહેબ: મોમીન, દરેક વાત જાહેરમાં પૂછવાની જરૂર નથી. મોમીન: બરાબર બાવા સાહેબ. પણ જવાબ આપવાની જરૂર તો છે ને? સવાલ છુપાવવાથી જવાબ સાચો નથી થઈ જતો. બાવા સાહેબ થોડી વાર ચૂપ રહ્યા. મોમીન: માનો કે ડૉક્ટર કહે કે દવા બરાબર છે, પણ દર્દી કહે કે મને એનાથી તકલીફ થાય છે. તો દર્દીને ચૂપ કરવો કે દવા તપાસવી? બાવા સાહેબ: દવા તપાસવી. મોમીન: તો પછી દીનની બાબતમાં કોઈને તકલીફ થાય, કોઈ હિસાબ પૂછે કે કોઈ વાતનો પુરાવો માગે, તો એની નિયત ઉપર સવાલ કેમ ઊઠે છે? વાતનો જવાબ આપવાને બદલે વક્તીને જ બેઇમાન કે બાગી કહેવું, આ કેવો ઇન્સાફ? બાવા સાહેબ: પણ મોમીન, સવાલ કરનારની નિયત ખરાબ પણ હોઈ શકે. મોમીન: હા, અને જવાબ આપનારથી ભૂલ પણ થઈ શકે. એટલે નિયતનો અંદાજ લગાવતાં પહેલાં વાતની તપાસ કેમ ન કરીએ? કુરઆનની સૂરહ અલ-હુજુરાત, આયત ૬ આપણને કોઈ સમાચાર મળે તો તપાસ કરવાની સમજ આપે છે, જેથી અજાણતાં કોઈને નુકસાન ન પહોંચે. સમજણ: તપાસનો નિયમ ફક્ત બીજાની વાત માટે નથી. પોતાની વાત, પોતાના નિર્ણય અને પોતાની વ્યવસ્થા માટે પણ એ જ ઇન્સાફ હોવો જોઈએ. બાવા સાહેબ, જે સવાલથી ભૂલ સામે આવે, એ સવાલ જમાતને નબળી નથી કરતો. ભૂલને છુપાવવાની જીદ જમાતને નબળી કરે છે. સાચો વફાદાર એ નથી જે દરેક વાત ઉપર માથું હલાવે. સાચો વફાદાર એ છે જે જમાતની ભલાઈ માટે સાચી વાત કહેવાની હિંમત રાખે. હવે એક સવાલ બાકી છે. જો સવાલ કરનારને જ દુશ્મન બનાવી દઈએ, તો પછી ભૂલ બતાવવાની હિંમત કોણ કરશે? એપિસોડ ૫૨ મોમીન બાવા સાહેબ પાસે ગયો. મોમીન: “બાવા સાહેબ, જો બે આલિમ એક જ આયતનો અલગ મતલબ આપે, તો કોની વાત સાચી માનવી?” બાવા સાહેબ: “જે વધારે ઇલ્મવાળા હોય, એની વાત માનવી.” મોમીન: “અને એ વધારે ઇલ્મવાળા છે, એ નક્કી કોણ કરશે?” બાવા સાહેબ: “એમનું ઇલ્મ, એમની સમજણ અને એમનો અનુભવ.” મોમીન: “તો પછી દલીલ પણ જોવી પડશે ને?” બાવા સાહેબ: “હા, પણ દરેક માણસ દલીલ સમજી શકે એવું નથી.” મોમીન: “એટલે જે વાત મને સમજાતી નથી, એ સમજાવવી જોઈએ કે પછી મને કહેવું જોઈએ કે ‘ચૂપ રહો, આલિમની વાત છે’?” બાવા સાહેબે કહ્યું, “મોમીન, તમે દરેક વાતમાં સવાલ લઈને જ કેમ આવો છો?” મોમીને જવાબ આપ્યો, “કારણ કે બાવા સાહેબ, હું દીન સમજવા આવ્યો છું, ફક્ત જવાબ યાદ કરવા નહીં.” “મને બે આલિમની વાત સમજાતી ન હોય, તો હું બંનેને સાંભળું, પુરાવા સમજવાનો પ્રયાસ કરું અને જ્યાં મારી સમજ ન પહોંચે ત્યાં વધુ જ્ઞાન મેળવું.” “પણ એકની વાત સાચી ફક્ત એટલા માટે માની લઉં કે એનો હોદ્દો મોટો છે, તો પછી સત્યની તપાસ ક્યાં રહી?” બાવા સાહેબે કહ્યું, “હોદ્દો અને અનુભવ પણ તો મહત્વના છે.” મોમીને કહ્યું, “બિલકુલ. પણ હોદ્દો માણસને સાંભળવા માટેનું કારણ હોઈ શકે છે, એની દરેક વાતને સવાલ વગર સાચી માનવાનો પુરાવો નહીં.” “કુરઆન સૂરહ અઝ-ઝુમર ૩૯:૧૮માં એવા લોકોની પ્રશંસા કરે છે, જે વાત સાંભળે છે અને એમાંથી શ્રેષ્ઠ વાતને અનુસરે છે.” “એટલે સાંભળવાનું બધાનું, પણ સત્ય ઓળખવાનો પ્રયાસ પણ આપણો.” બાવા સાહેબે પૂછ્યું, “તો તમે એમ કહો છો કે મોમીને આલિમ પર ભરોસો ન કરવો?” મોમીને કહ્યું, “ના બાવા સાહેબ. ભરોસો કરો, આદર કરો, એમની પાસેથી શીખો.” “પણ કોઈ માણસને એટલો મોટો ન બનાવો કે એની વાત અને અલ્લાહની વાત વચ્ચે ફરક પૂછવો પણ ગુનો લાગે.” પછી મોમીને એક સીધો સવાલ કર્યો, “બાવા સાહેબ, જો સત્ય દલીલથી ઓળખાતું હોય, તો હોદ્દો દલીલની જગ્યાએ કેમ બેસે?” “અને જો હું ખોટો હોઉં, તો મને સમજાવો. ફક્ત એટલું ન કહો કે હું ખોટો છું, કારણ કે મારી સામે બેઠેલો માણસ મોટો હોદ્દો ધરાવે છે.” બાવા સાહેબ ચૂપ રહ્યા. મોમીને છેલ્લે કહ્યું, “માણસનો આદર કરો, પણ સત્યને માણસના હોદ્દાનો કેદી ન બનાવો.” એપિસોડ ૫૧ મોમીન બાવા સાહેબ પાસે ગયો. મોમીન: “બાવા સાહેબ, એક સવાલ છે. અલ્લાહે માણસને અકલ શા માટે આપી?” બાવા સાહેબ: “સાચું-ખોટું સમજવા માટે.” મોમીન: “તો પછી દીનની વાત આવે ત્યારે પોતાની અકલ વાપરું, તો મને કહેવામાં આવે છે કે ‘તમે બહુ વિચારવા લાગ્યા છો’!” બાવા સાહેબ: “દીનના મામલામાં આલિમોની રહનુમાઈ પણ જરૂરી છે.” મોમીન: “બેશક. પણ રહનુમાઈનો મતલબ મારી અકલ બંધ કરી દેવાનો છે?” બાવા સાહેબ: “એવું કોણ કહે છે?” મોમીન: “જ્યારે હું પૂછું કે આ હુકમનો પુરાવો શું છે, ત્યારે જવાબ મળવાને બદલે કહેવામાં આવે છે, ‘બાવા સાહેબ પર ભરોસો રાખો.’” બાવા સાહેબ: “વિશ્વાસ રાખવો પણ તો જરૂરી છે.” મોમીન: “હા, પણ બાવા સાહેબ, વિશ્વાસ રાખવો એ અલગ વાત છે અને પોતાની વિચારવાની શક્તિ કોઈને સોંપી દેવી એ અલગ વાત છે.” બાવા સાહેબે કહ્યું, “તમે દરેક વાત પોતે જ નક્કી કરશો તો આલિમોની જરૂર શું રહી?” મોમીન હસીને બોલ્યો, “બાવા સાહેબ, ડૉક્ટર પાસે બીમારી સમજવા જાઉં છું. પણ એનો મતલબ એ નથી કે દવા વિશે એક સવાલ પણ ન પૂછું.” “વકીલની સલાહ લઉં છું. પણ એનો મતલબ એ નથી કે દરેક વાત તપાસ્યા વગર માની લઉં.” “તો દીનમાં જ શા માટે એવું માનવું કે એક વાર કોઈની વાત સાંભળી લીધી એટલે હવે સમજવાની જરૂર જ નથી?” બાવા સાહેબે કહ્યું, “પણ દરેક માણસ આલિમ નથી.” મોમીને જવાબ આપ્યો, “સાચું છે. દરેક માણસ આલિમ નથી. પણ દરેક મોમીનને શીખવાની જવાબદારી તો છે.” “કુરઆન સૂરહ અલ-ઇસરા ૧૭:૩૬માં કહે છે કે જે બાબતનું જ્ઞાન ન હોય, એની પાછળ ન પડો; કાન, આંખ અને દિલ — એ બધાં વિશે પૂછવામાં આવશે.” “તો બાવા સાહેબ, હું જે વાત જાણતો નથી, એને સમજવાનો પ્રયાસ કરું એ ખોટું કેવી રીતે?” બાવા સાહેબ થોડા ચૂપ રહ્યા. મોમીને આગળ કહ્યું, “મને અલ્લાહ સુધી પહોંચવા માટે જ્ઞાન આપો, સવાલનો ડર નહીં.” “મને કુરઆન સમજવામાં મદદ કરો, પણ કુરઆન ખોલતાં પહેલાં એવો અહેસાસ ન કરાવો કે મારી અકલ કોઈ કામની જ નથી.” “કારણ કે જો દરેક સવાલનો જવાબ ફક્ત ‘બાવા સાહેબે કહ્યું છે’ હોય…” “તો પછી મારી અકલનો ઉપયોગ શું રહ્યો?” મોમીન જતાં જતાં એક વાત કહી ગયો. “બાવા સાહેબ, તમે મને રસ્તો બતાવો એ રહનુમાઈ છે. પણ આખી જિંદગી મારી આંખ બંધ રાખો, તો એ રહનુમાઈ નહીં — મારી મજબૂરી બની જાય.” એપિસોડ ૫૦ મોમીન બાવા સાહેબ પાસે ગયો. મોમીન: “બાવા સાહેબ, એક વાત પૂછું?” બાવા સાહેબ: “તમે દર વખતે કંઈક ને કંઈક પૂછતા જ રહો છો. શું વાત છે?” મોમીન: “જો હું દીનની કોઈ વાતનો પુરાવો માંગું, તો મારું ઈમાન નબળું ગણાય?” બાવા સાહેબ: “દરેક વાતમાં સવાલ કરવાથી માણસ ભટકી પણ શકે.” મોમીન: “અને દરેક વાતને તપાસ્યા વગર માની લેવાથી માણસ ભટકે તો?” બાવા સાહેબ: “તમારે આલિમો પર પણ વિશ્વાસ રાખવો જોઈએ.” મોમીન: “બિલકુલ. હું આલિમ પાસેથી શીખવા તૈયાર છું. પણ શીખવું અને આંખ બંધ કરીને માનવું એક જ વાત છે?” બાવા સાહેબ: “તમે કહેવા શું માગો છો?” મોમીન: “માનો કે તમે મને કહો કે કોઈ કામ અલ્લાહે ફરજ કર્યું છે. તો હું પૂછું કે કુરઆનમાં એનો હુકમ ક્યાં છે, તો એ બેઅદબી કેમ?” બાવા સાહેબ: “દરેક મસઅલાનો જવાબ એક આયતમાં સીધો મળી જાય એવું નથી. હદીસ, તફસીર અને ફિક્હ પણ સમજવાં પડે.” મોમીન: “સાચી વાત છે, બાવા સાહેબ. એટલે જ તો હું પુરાવો અને સમજણ માગું છું. હું તો એ નથી કહેતો કે મને બધું આવડે છે. પણ મને ન આવડતું હોય એટલે કોઈની પણ વાતને અલ્લાહનો હુકમ માની લઉં?” બાવા સાહેબ થોડા ગંભીર થયા. મોમીને કહ્યું, “કુરઆન સૂરહ અઝ-ઝુમર ૩૯:૧૮માં એવા લોકોની પ્રશંસા છે, જે વાત સાંભળે છે અને એમાંથી શ્રેષ્ઠ વાતને અનુસરે છે.” “તો સાંભળવું પણ છે, સમજવું પણ છે, અને તપાસવું પણ છે.” બાવા સાહેબ: “પણ જો દરેક માણસ પોતાનો જ મત સાચો માને તો?” મોમીન: “એટલે જ હું કહું છું કે સવાલનો જવાબ જ્ઞાનથી આપો, ડરથી નહીં. દલીલથી સમજાવો, ધમકીથી નહીં.” “જો મારી સમજ ખોટી હોય, તો મને સમજાવો. હું શીખવા તૈયાર છું.” “પણ ફક્ત એટલા માટે કે મેં સવાલ કર્યો, મને બેઇમાન કે બગાવતી કહી દો… તો પછી હું શીખું કોની પાસેથી?” બાવા સાહેબ ચૂપ રહ્યા. મોમીને છેલ્લો સવાલ કર્યો, “બાવા સાહેબ, જો કોઈ વાત સાચી છે, તો એને સમજાવવા માટે પુરાવો આપવાથી ડર શાનો?” “અને જો કોઈ વાતની પાછળ પુરાવો જ ન હોય, તો એને સવાલથી બચાવવા માટે મારા ઈમાનને વચ્ચે કેમ લાવવું?” મોમીન ઊભો થયો અને બોલ્યો, “મારું ઈમાન સવાલથી નબળું ન થવું જોઈએ, બાવા સાહેબ. મારું ઈમાન સત્ય સમજવાથી મજબૂત થવું જોઈએ.” એપિસોડ ૪૯ મોમીન બાવા સાહેબ પાસે ગયો. મોમીન: “બાવા સાહેબ, એક વાત પૂછું? જમાતમાં પૈસા આપવાની વાત આવે ત્યારે દરેકને યાદ અપાવવામાં આવે છે ને?” બાવા સાહેબ: “હા, દીનના કામ માટે દરેકે પોતાની હેસિયત પ્રમાણે સાથ આપવો જોઈએ.” મોમીન: “બરાબર. પણ પૈસા ક્યાં વપરાયા એ પૂછીએ તો તરત કહેવામાં આવે કે વિશ્વાસ રાખો. તો વિશ્વાસની જવાબદારી ફક્ત પૈસા આપનારની જ છે?” બાવા સાહેબ: “તમે દરેક વાતમાં શંકા શા માટે કરો છો?” મોમીન: “બાવા સાહેબ, સવાલ કરવો અને શંકા કરવી એક જ વાત છે? હું તો અમાનતનો હિસાબ સમજવા માગું છું.” બાવા સાહેબ: “વ્યવસ્થા ચલાવવી સહેલી વાત નથી.” મોમીન: “સાચી વાત છે. પણ જવાબદારીનું કામ મુશ્કેલ છે એટલે જવાબદારીમાંથી છૂટ મળી જાય?” બાવા સાહેબ ચૂપ રહ્યા. મોમીન: “સામાન્ય માણસ વેપારમાં પૈસા લે, તો એને હિસાબ આપવો પડે. કોઈ સંસ્થામાં પૈસા જમા કરાવે, તો રસીદ અને હિસાબ માંગે. તો દીનના નામે એકઠા થયેલા પૈસામાં પારદર્શકતા કેમ ન હોવી જોઈએ?” બાવા સાહેબ: “તમને વ્યવસ્થા પર વિશ્વાસ નથી?” મોમીન: “વિશ્વાસ છે, બાવા સાહેબ. પણ વિશ્વાસનો મતલબ એ નથી કે હિસાબની જરૂર જ ન રહે.” “જો હિસાબ સાચો હોય, તો એ વિશ્વાસ વધારે મજબૂત કરશે. અને ક્યાંક ભૂલ થઈ હોય, તો એને સુધારવાની તક મળશે.” બાવા સાહેબ: “તો તમે શું ઇચ્છો છો?” મોમીન: “ત્રણ સાદી વાતો. કેટલા પૈસા આવ્યા, ક્યાં ખર્ચાયા અને જે કામ માટે પૈસા લેવાયા, એ કામ થયું કે નહીં. આ જાણવાથી દીનની ઇજ્જત ઘટે નહીં, વધે.” પછી મોમીને એક કડવો સવાલ કર્યો. “બાવા સાહેબ, પૈસા આપનારને દર વખતે યાદ અપાવવું કે એની ફરજ છે… તો પૈસા લેનારને પોતાની જવાબદારી યાદ અપાવવાની કોઈ વ્યવસ્થા છે?” “જો સામાન્ય મોમીન પાસેથી હિસાબ માંગવામાં આવે, તો એણે આપવો પડે. તો હોદ્દા પર બેઠેલા માણસને હિસાબમાંથી છૂટ કેમ?” કુરઆન સૂરહ અલ-ઇસરા ૧૭:૩૪માં અમાનતનો અહદ પૂરો કરવાનો હુકમ આપે છે અને જણાવે છે કે અહદ વિશે પૂછવામાં આવશે. મોમીને કહ્યું, “બાવા સાહેબ, અમને કોઈની બેઇજ્જતી નથી કરવી. અમને એવી વ્યવસ્થા જોઈએ છે જેમાં સવાલ પૂછનારને દુશ્મન ન માનવામાં આવે અને જવાબ આપનારને અપમાન ન લાગે.” “કારણ કે અમાનતનો હિસાબ માંગવો બેઇમાની નથી. અને અમાનત સંભાળવી એટલે ફક્ત પૈસા લેવા નહીં, એની જવાબદારી નિભાવવી પણ છે.” એપિસોડ ૪૮ મોમીન બાવા સાહેબ પાસે ગયો. મોમીન: “બાવા સાહેબ, એક સવાલ છે. જમાતમાં ગરીબોની મદદ માટે પૈસા એકઠા થાય છે ને?” બાવા સાહેબ: “હા, ગરીબોની ખિદમત દીનનું કામ છે.” મોમીન: “તો આપણા મહોલ્લામાં એક ગરીબ પરિવાર છે. ઘરનું ભાડું નથી, બાળકોની ફી ભરવાની નથી. એ લોકો મદદ માંગે તો એમને જવાબ મળે છે, ‘પછી આવજો.’ એવું કેમ?” બાવા સાહેબ: “દરેક મદદની પોતાની વ્યવસ્થા હોય છે. દરેકને તરત મદદ ન મળી શકે.” મોમીન: “એ વાત સમજાય છે. પણ બાવા સાહેબ, પૈસા એકઠા કરતી વખતે ગરીબની યાદ તરત આવે છે… અને મદદ આપતી વખતે ફાઇલ, મંજૂરી અને રાહ કેમ યાદ આવે છે?” બાવા સાહેબ: “વ્યવસ્થા વગર કામ ન ચાલે.” મોમીન: “બિલકુલ. પણ વ્યવસ્થા ગરીબ સુધી મદદ પહોંચાડવા માટે છે કે ગરીબને દરવાજે રાહ જોવડાવવા માટે?” બાવા સાહેબ ચૂપ રહ્યા. મોમીન: “એક વાત કહો. જો ગરીબના નામે પૈસા એકઠા થયા હોય, તો એને મદદ મળી કે નહીં એ પૂછવાનો હક કોને છે?” બાવા સાહેબ: “હિસાબ તો હોવો જ જોઈએ.” મોમીન: “તો પછી સવાલ પૂછનારને બેઅદબ ન કહીએ. પહેલાં એ જોઈએ કે જેની મદદ માટે પૈસા લેવાયા, એની મદદ થઈ કે નહીં.” “કુરઆન સૂરહ અલ-માઉન ૧૦૭:૧–૩માં યતીમને ધક્કો મારનાર અને ગરીબને જમાડવા પ્રોત્સાહિત ન કરનારની ટીકા કરે છે.” મોમીન: “બાવા સાહેબ, કુરઆન આપણને ફક્ત ગરીબ માટે પૈસા એકઠા કરવાનું નથી શીખવતું. ગરીબની હાલત પ્રત્યે બેદરકાર ન રહેવાનું પણ શીખવે છે.” “મને એ નથી પૂછવું કે જાહેરાતમાં કેટલા રૂપિયા લખ્યા હતા.” “મારે એ પૂછવું છે કે કેટલા ઘરમાં ચુલો સળગ્યો, કેટલાં બાળકો ભણતાં રહ્યાં અને કેટલા પરિવારોને ખરેખર રાહત મળી.” બાવા સાહેબ: “તો તમારા મતલબે શું કરવું જોઈએ?” મોમીન: “સાદી વાત છે. મદદની વ્યવસ્થા રાખો, હિસાબ રાખો, અને જરૂરિયાતમંદની ઇજ્જત પણ રાખો.” “ગરીબને મદદ મેળવવા માટે પોતાની મજબૂરી વારંવાર સાબિત કરવી પડે, એના કરતાં મદદની વ્યવસ્થા એવી બનાવો કે એની મુશ્કેલી ઓછી થાય.” પછી મોમીને સીધું પૂછ્યું, “બાવા સાહેબ, ગરીબના નામે પૈસા એકઠા કરવાથી જ ખિદમત પૂરી થાય છે?” “કે એ પૈસા ગરીબ સુધી પહોંચે, ત્યારે ખિદમત પૂરી થાય છે?” એપિસોડ ૪૭ મોમીન બાવા સાહેબ પાસે ગયો. મોમીને પૂછ્યું, “બાવા સાહેબ, જમાતના પૈસા ક્યાં વપરાય છે એ પૂછવું બેઅદબી છે?” બાવા સાહેબે કહ્યું, “દીનના કામમાં પૈસા વપરાય છે. વિશ્વાસ રાખવો જોઈએ.” મોમીને કહ્યું, “વિશ્વાસ તો છે, બાવા સાહેબ. પણ હિસાબ જાણવાની ઇચ્છા બેઇમાની કેવી રીતે થઈ?” બાવા સાહેબે કહ્યું, “દરેક વાતમાં સવાલ કરવાથી વ્યવસ્થા કેવી રીતે ચાલે?” મોમીને કહ્યું, “અને કોઈ સવાલ જ ન કરે તો જવાબદારી કેવી રીતે ચાલે?” બાવા સાહેબ ચૂપ રહ્યા. મોમીને ફરી પૂછ્યું, “જો હું કોઈને અમાનત તરીકે પૈસા આપું, તો એને હિસાબ રાખવો જોઈએ ને?” “હા, રાખવો જોઈએ.” “તો પછી જમાતના પૈસા અમાનત છે કે કોઈની પોતાની મિલકત?” બાવા સાહેબે કહ્યું, “અમાનત જ છે.” મોમીને કહ્યું, “તો વાત પૂરી થઈ ગઈ, બાવા સાહેબ.” “અમાનત હોય ત્યાં હિસાબ હોવો જોઈએ.” “દીનના નામે પૈસા લેવાય, તો એ ક્યાં વપરાયા એ સમજાવવું પણ દીનની જવાબદારીનો ભાગ છે.” “કુરઆન સૂરહ અન-નિસા ૪:૫૮માં અમાનત હકદારને સોંપવાનો હુકમ આપે છે.” “તો હિસાબ પૂછનારને તરત બેઅદબ કહેવાને બદલે, હિસાબ આપનાર પોતાની જવાબદારી કેમ ન સમજે?” બાવા સાહેબે કહ્યું, “તમને લાગે છે કે પૈસાનો દુરુપયોગ થાય છે?” મોમીને જવાબ આપ્યો, “હું કોઈના વિશે પુરાવા વગર આરોપ નથી લગાવતો, બાવા સાહેબ.” “હું તો એટલું જ પૂછું છું કે જો બધું બરાબર છે, તો પારદર્શક હિસાબથી ડર શાનો?” “વિશ્વાસ રાખવો જોઈએ, પણ આંખ બંધ કરીને નહીં.” “આદર કરવો જોઈએ, પણ સવાલ દબાવીને નહીં.” “અને અમાનત આપવી જોઈએ, તો એનો હિસાબ પણ હોવો જોઈએ.” પછી મોમીને એક કડવો સવાલ કર્યો, “બાવા સાહેબ, જો સામાન્ય માણસ એક રૂપિયાનો હિસાબ ન આપે તો આપણે એને જવાબદાર ગણીએ…” “તો દીનના નામે લાખો રૂપિયા એકઠા થાય, ત્યારે સવાલ પૂછવો બેઅદબી કેમ બની જાય?” “શું જવાબદારી હોદ્દા પ્રમાણે ઓછી થતી જાય છે?” બાવા સાહેબ પાસે તરત જવાબ નહોતો. મોમીને કહ્યું, “બાવા સાહેબ, અમને કોઈની બેઇજ્જતી નથી કરવી.” “અમને ફક્ત એટલું જાણવું છે કે અમાનત ક્યાં જાય છે.” “કારણ કે હિસાબ માંગવો બેઅદબી નથી. અમાનતનો હિસાબ ન આપવો એ જવાબદારીનો સવાલ છે.” એપિસોડ ૪૬ મોમીન બાવા સાહેબ પાસે ગયો. મોમીને પૂછ્યું, “બાવા સાહેબ, એક માણસ ગરીબને સદકાહ આપે અને આખા ગામને ખબર પડે, તો એમાં ખોટું શું છે?” બાવા સાહેબે કહ્યું, “લોકોને બીજા પણ સદકાહ કરવા હિદાયત મળે, તો સારું જ છે.” મોમીને કહ્યું, “બિલકુલ. પણ જો સદકાહ આપતાં પહેલાં ફોટો પડે, આપ્યા પછી જાહેરાત થાય, અને પછી દરેક મજલિસમાં એ જ દાનનો ઉલ્લેખ થાય તો?” બાવા સાહેબે કહ્યું, “કદાચ એ માણસને લોકોની હિદાયત માટે કહેવું હોય.” મોમીને પૂછ્યું, “અને જો એ માણસનું નામ ન લેવાય, તો એ ફરી દાન કરશે?” બાવા સાહેબ ચૂપ રહ્યા. મોમીને કહ્યું, “બાવા સાહેબ, સદકાહ ગરીબની મદદ માટે છે કે દાતાની ઇજ્જત વધારવા માટે?” “જો ગરીબની મદદ જ મકસદ હોય, તો એની મજબૂરી આખા ગામને જાણવાની શું જરૂર?” “એના ફાટેલા કપડાં બતાવીને દાનની જાહેરાત કરીએ, તો પૈસા તો એને મળે… પણ એની ઇજ્જતનું શું?” બાવા સાહેબે કહ્યું, “સદકાહમાં નિયત બહુ મહત્વની છે.” મોમીને તરત કહ્યું, “તો પછી આપણે રકમની ચર્ચા આટલી કરીએ છીએ, પણ નિયતની તપાસ પોતાની પાસે કેમ નથી કરતા?” “કોઈએ એક લાખ આપ્યા, તો વાહવાહ!” “કોઈએ સો રૂપિયા આપ્યા, પણ દિલથી આપ્યા, તો એની કિંમત કોણ નક્કી કરશે?” કુરઆન સૂરહ અલ-બકરહ ૨:૨૬૪માં ચેતવે છે કે પોતાના સદકાહને ઉપકાર બતાવીને અને દુઃખ પહોંચાડીને બરબાદ ન કરો. મોમીને કહ્યું, “બાવા સાહેબ, ગરીબને પૈસા આપ્યા પછી જો એને વારંવાર યાદ અપાવીએ કે ‘મેં તારા માટે શું કર્યું’, તો એ સદકાહ છે કે એની મજબૂરીનો હિસાબ?” “અને જો દાનથી દાતાનું નામ મોટું થાય, પણ ગરીબની ઇજ્જત નાની થાય… તો આપણે કોને મોટો કર્યો?” બાવા સાહેબે કહ્યું, “તમારી વાતમાં વિચારવા જેવું છે.” મોમીને કહ્યું, “મારી વાત નહીં, બાવા સાહેબ. પોતાની નિયત વિશે દરેકે પોતાને પૂછવા જેવું છે.” “સદકાહ આપો, જરૂર આપો.” “પણ ગરીબની ઇજ્જત લઈને નહીં.” “અલ્લાહ માટે આપો, લોકોની વાહવાહ માટે નહીં.” “અને સૌથી પહેલાં પોતાની અંદર જુઓ કે આપણે મદદ કરી રહ્યા છીએ… કે પોતાની છબી બનાવી રહ્યા છીએ.” એપિસોડ ૪૫ મોમીન બાવા સાહેબ પાસે ગયો. મોમીને પૂછ્યું, “બાવા સાહેબ, એક વાત સમજાતી નથી.” “શું?” “આપણે અલ્લાહના નામે પૈસા આપીએ છીએ.” “સદકાહ કરીએ છીએ.” “દાન કરીએ છીએ.” “અને એ બધું સારું કામ છે ને?” બાવા સાહેબે કહ્યું, “બેશક.” મોમીને કહ્યું, “પણ જો મારા ઘરની બાજુમાં એક ગરીબ માણસ ઊભો હોય…” “અને હું એને કહું, ‘મારી પાસે અલ્લાહ માટે આપવા ઘણું છે, પણ તારા માટે અત્યારે કંઈ નથી.’” “તો આ કેવી દીનદારી?” બાવા સાહેબે કહ્યું, “ગરીબની મદદ કરવી પણ સવાબનું કામ છે.” મોમીને તરત કહ્યું, “તો પછી એક વાત વધુ પૂછું?” “પૂછો.” “અલ્લાહના નામે મોટી રકમ આપવી સહેલી છે…” “પણ પોતાના હાથથી કોઈ ભૂખ્યા માણસને જમાડવું કેમ મુશ્કેલ લાગે છે?” “મોટી મજલિસમાં દાનની જાહેરાત કરવી સહેલી છે…” “પણ કોઈની ઈજ્જત બચાવવા માટે ચૂપ રહેવું કેમ મુશ્કેલ છે?” બાવા સાહેબ થોડા ચૂપ રહ્યા. મોમીને કહ્યું, “બાવા સાહેબ, સદકાહ ફક્ત પૈસાનું નામ છે?” “કોઈને માફ કરવું સદકાહ નથી?” “કોઈનું દિલ ન દુભાવવું સદકાહ નથી?” “કોઈની મુશ્કેલીમાં એની બાજુ ઊભા રહેવું સદકાહ નથી?” “કોઈ કમજોર માણસ પર પોતાની તાકાત ન અજમાવવી… એ દીન નથી?” બાવા સાહેબે કહ્યું, “દીન તો આ બધું જ શીખવે છે.” મોમીને કહ્યું, “તો પછી કદાચ આપણને એક નવી ગણતરી શરૂ કરવી જોઈએ.” “આ વર્ષે મેં અલ્લાહના નામે કેટલા રૂપિયા આપ્યા?” એના બદલે, “આ વર્ષે મારા કારણે કેટલા માણસોના આંસુ રોકાયા?” “કેટલા માણસોને મદદ મળી?” “કેટલા માણસોને માફી મળી?” “કેટલા માણસોએ મારી પાસે આવીને પોતાને સુરક્ષિત સમજ્યા?” પછી મોમીને બાવા સાહેબને કહ્યું, “બાવા સાહેબ, પૈસા આપવાથી હાથ ખાલી થાય છે.” “પણ અખલાક આપવાથી દિલ મોટું થાય છે.” “અને કદાચ અલ્લાહને બંને જોઈએ છે.” મોમીન થોડીવાર ચૂપ રહ્યો અને પછી બોલ્યો, “પણ સૌથી મોટો સવાલ તો એ છે…” “અમે અલ્લાહને ખુશ કરવા માટે આપી રહ્યા છીએ?” “કે લોકો કહે, ‘વાહ, કેટલો મોટો દાન કરનાર માણસ છે’?” બાવા સાહેબે મોમીન તરફ જોયું. મોમીને કહ્યું, “કારણ કે અલ્લાહને રકમની જાહેરાતની જરૂર નથી.” “એને દિલની નિયત ખબર છે.” એપિસોડ ૪૪ મોમીન બાવા સાહેબ પાસે ગયો. મોમીને પૂછ્યું, “બાવા સાહેબ, એક વાત સમજાવો.” “હા, પૂછો.” “જો કોઈ માણસ કોઈનો હક મારી નાખે, પછી આખી રાત વઝીફું કરે, તો હિસાબ હળવો થઈ જાય?” બાવા સાહેબે કહ્યું, “વઝીફું અલ્લાહની ઇબાદત છે.” મોમીને કહ્યું, “બિલકુલ.” “પણ જેનો હક માર્યો, એનું શું?” બાવા સાહેબ ચૂપ રહ્યા. મોમીને કહ્યું, “માનો કે મેં તમારાથી રૂપિયા લીધા અને પાછા ન આપ્યા.” “પછી હું રોજ નમાઝ પઢું, તમારા માટે દુઆ કરું, અને સો વઝીફા કરું…” “પણ તમારા રૂપિયા પાછા ન આપું.” “તમે કહેશો, ‘ચાલે, એ બહુ ઇબાદત કરે છે’?” બાવા સાહેબે કહ્યું, “ના. રૂપિયા પાછા આપવા પડશે.” મોમીન હસ્યો. “તો વાત સમજાઈ ગઈ ને, બાવા સાહેબ?” “અલ્લાહની ઇબાદત પોતાની જગ્યા પર.” “પણ બંદાનો હક પોતાની જગ્યા પર.” “એકને બીજા વડે ઢાંકી શકાય નહીં.” બાવા સાહેબે કહ્યું, “સાચું છે.” મોમીને કહ્યું, “તો પછી ક્યારેક આપણે લોકોની સામે દિનદાર દેખાવા માટે એટલો સમય કેમ કાઢીએ છીએ…” “પણ જે માણસનો હક આપવાનો છે, એના દરવાજા સુધી જવા માટે સમય નથી?” “મજલિસ માટે સમય છે.” “વઝીફા માટે સમય છે.” “ઇબાદત માટે સમય છે.” “પણ ‘ભાઈ, મારી ભૂલ થઈ’ કહેવા માટે સમય નથી.” મોમીન થોડો અટક્યો અને બોલ્યો, “બાવા સાહેબ, કદાચ સૌથી મુશ્કેલ વઝીફું એ છે…” “પોતાની ભૂલ સ્વીકારવી.” “સૌથી મોટી સદકાહ એ છે…” “કોઈનો હક પાછો આપવો.” “અને કદાચ સૌથી મોટી ઇબાદત એ છે…” “જ્યારે કોઈ આપણાથી કમજોર હોય, ત્યારે પણ એની સાથે ઇન્સાફ કરવો.” બાવા સાહેબે પૂછ્યું, “તો વઝીફા ન કરવા જોઈએ?” મોમીને કહ્યું, “કેમ નહીં?” “કરો.” “દુઆ કરો.” “નમાઝ પઢો.” “પણ સાથે એક કામ વધારે કરો.” “આજે રાત્રે સૂતા પહેલાં પોતાને પૂછો…” “આજે મારા કારણે કોઈનો હક તો નથી દબાયો?” “જો જવાબ ‘હા’ હોય…” “તો કદાચ કાલનું પહેલું વઝીફું તસ્બીહ નહીં…” “પણ કોઈનો હક પાછો આપવાનું હોવું જોઈએ.” એપિસોડ ૪૩ એક મોમીન બાવા સાહેબ પાસે ગયો. મોમીને પૂછ્યું, “બાવા સાહેબ, અલ્લાહનો હક મોટો કે બંદાનો?” બાવા સાહેબે કહ્યું, “અલ્લાહનો હક સૌથી મોટો.” મોમીને કહ્યું, “બિલકુલ.” “તો જો કોઈ માણસ નમાઝમાં બહુ પાબંદ હોય, પણ પોતાના ભાઈનો પૈસો પાછો ન આપે, તો એ મામલો ક્યાં જશે?” બાવા સાહેબે કહ્યું, “એણે તૌબા કરવી જોઈએ.” મોમીને કહ્યું, “અને જેનો પૈસો છે એની?” બાવા સાહેબ ચૂપ. મોમીને ફરી પૂછ્યું, “ફક્ત અલ્લાહ પાસે માફી માગવાથી બંદાનો હક પૂરો થઈ જશે?” “જો કોઈને અપમાનિત કર્યો હોય, તો અલ્લાહ પાસે માફી માગવી પૂરતી છે?” “કે એ માણસ પાસે પણ જઈને કહેવું પડશે, ‘ભાઈ, મને માફ કરજો’?” બાવા સાહેબે કહ્યું, “બંદાનો હક તો પાછો આપવો જોઈએ.” મોમીને કહ્યું, “તો પછી એક વાત સમજાતી નથી.” “આપણે ઇબાદતના નાના નાના હિસાબમાં એટલા સખત છીએ…” “પણ બંદાના હકમાં એટલા નરમ કેમ?” “નમાઝમાં એક મિનિટ મોડું થયું તો ચિંતા.” “પણ કોઈનો પૈસો વર્ષોથી રોકાયો હોય તો?” “વઝીફામાં એક શબ્દ ભૂલાયો તો ડર.” “પણ કોઈનું દિલ દુભાવ્યું હોય તો?” મોમીને બાવા સાહેબ તરફ જોઈને કહ્યું, “બાવા સાહેબ, કદાચ આપણે દિનનો સૌથી મુશ્કેલ ભાગ ચૂકી ગયા છીએ.” “અલ્લાહ સામે ઝુકવું સહેલું છે.” “પણ પોતાના અહંકાર સામે ઝુકવું મુશ્કેલ છે.” “અલ્લાહ પાસેથી માફી માગવી સહેલી છે.” “પણ જેને આપણે દુઃખ આપ્યું હોય એની સામે ઊભા રહીને ‘મારી ભૂલ થઈ’ કહેવું મુશ્કેલ છે.” બાવા સાહેબે ધીમેથી કહ્યું, “આ વાત વિચારવા જેવી છે.” મોમીને કહ્યું, “દિન જો માત્ર મસ્જિદ સુધી હોત, તો કદાચ બહુ સહેલો હોત.” “દિન તો ત્યાંથી શરૂ થાય છે, જ્યાં આપણે લોકો સાથે વ્યવહાર કરીએ છીએ.” “અને કદાચ કયામતના દિવસે સૌથી મુશ્કેલ સવાલ એ નહીં હોય કે ‘તમે કેટલું જાણતા હતા?’” “સવાલ એ હશે…” “જે જાણતા હતા, એમાંથી કેટલું જીવ્યા?” એપિસોડ ૪૨ મોમીને બાવા સાહેબને પૂછ્યું, “બાવા સાહેબ, એક વાત પૂછું?” “હા, પૂછો.” “જો કોઈ માણસ રોજ નમાઝ પડે, રોજ મજલિસમાં આવે, ઘણું વઝીફું કરે અને લોકો એને બહુ દીનદાર માને…” “તો એ સારી વાત છે.” મોમીને કહ્યું, “પણ એ જ માણસ પોતાના નોકર સાથે જુલ્મ કરે, વેપારમાં જૂઠ બોલે અને ગરીબ માણસને મદદ માગે ત્યારે ધક્કો મારી દે…” “તો?” બાવા સાહેબ થોડા ચૂપ રહ્યા. મોમીને ફરી પૂછ્યું, “તો એની દીનદારી એની નમાઝમાં છે કે એના અખલાકમાં?” બાવા સાહેબે કહ્યું, “નમાઝ તો ઇબાદત છે.” મોમીને કહ્યું, “બેશક.” “પણ કુરઆન કહે છે કે નમાઝ બેહયાઈ અને બુરાઈથી રોકે છે.” “તો જો નમાઝ પછી પણ માણસ જૂઠ બોલે, જુલ્મ કરે અને લોકોના હક દબાવે…” “તો સવાલ નમાઝનો નથી, બાવા સાહેબ.” “સવાલ એ છે કે નમાઝનો અસર ક્યાં ગયો?” બાવા સાહેબે કહ્યું, “તમે ઇબાદતનું મહત્વ ઓછું કરી રહ્યા છો.” મોમીને જવાબ આપ્યો, “ના બાવા સાહેબ.” “હું તો એટલું જ કહું છું કે ઇબાદત એટલી સાચી હોવી જોઈએ કે એ માણસના અખલાકમાં દેખાય.” “મોઢે અલ્લાહનું નામ હોય, પણ હાથથી બંદાનો હક જાય…” “આ બે વાતો સાથે કેવી રીતે ચાલે?” બાવા સાહેબે પૂછ્યું, “તો સાચી દીનદારી શું છે?” મોમીને કહ્યું, “મસ્જિદમાં અલ્લાહથી ડરવું.” “અને મસ્જિદની બહાર અલ્લાહના બંદા સાથે જુલ્મ કરતા પણ ડરવું.” “નમાઝમાં ઝુકવું.” “અને પોતાના અહંકારને પણ ઝુકાવવું.” “કુરઆન વાંચવું.” “અને કુરઆનનો હુકમ પોતાના પર પણ લાગુ કરવો.” પછી મોમીને એક સવાલ કર્યો, “બાવા સાહેબ, જો કોઈ માણસ બહુ ઇબાદત કરે પણ લોકો એને જોઈને કહે, ‘આ માણસથી અમને ડર લાગે છે’…” “અને બીજો માણસ ઓછું બોલે, પણ લોકો કહે, ‘આ માણસ પાસે જાવ તો મદદ મળશે’…” “તો આપણે પોતાને એક સવાલ તો કરવો જોઈએ ને?” “મારી ઇબાદતથી અલ્લાહ ખુશ થાય છે?” “કે મારી ઇબાદતનો દાવો સાંભળીને લોકો જ ડરે છે?” બાવા સાહેબ ચૂપ રહ્યા. મોમીને ધીમેથી કહ્યું, “દીન ફક્ત માથું ઝુકાવવાનું નામ નથી, બાવા સાહેબ.” “દીન એ પણ છે કે માથું ઊંચું કરીને કોઈ કમજોર માણસનો હક ન દબાવવો.” “આપણે અલ્લાહને કેટલી વાર યાદ કરીએ છીએ એની ગણતરી સહેલી છે.” “પણ અલ્લાહને યાદ કરીને આપણે કેટલા સારા માણસ બન્યા…” “એનો હિસાબ કદાચ વધારે મુશ્કેલ છે.” સૂરહ અલ-અનકબૂત ૨૯:૪૫ આપણને યાદ અપાવે છે કે નમાઝ માણસને બુરાઈથી રોકે છે. તો કદાચ સવાલ આ નથી કે, “હું કેટલો દીનદાર દેખાઉં છું?” સવાલ આ છે, “મારી સાથે રહેનાર માણસને મારા અખલાકમાં દીન દેખાય છે?” એપિસોડ ૪૧ એક મોમીને બાવા સાહેબને પૂછ્યું, “બાવા સાહેબ, એક વાત સમજાતી નથી.” “શું?” “એક માણસ રોજ નમાઝ પડે, રોજ મજલિસમાં આવે, કુરઆનની આયતો પણ ઘણી જાણે… તો આપણે એને દીનદાર કહીએ ને?” બાવા સાહેબે કહ્યું, “હા, ઇબાદત દીનનો મોટો ભાગ છે.” મોમીને ફરી પૂછ્યું, “પણ જો એ જ માણસ વેપારમાં જૂઠ બોલે, કોઈનો હક રોકે, ગરીબને અપમાન કરે અને પોતાના માણસો સાથે ખરાબ અખલાક રાખે તો?” બાવા સાહેબ થોડા ચૂપ રહ્યા. મોમીને કહ્યું, “તો એની ઇબાદત એને બદલી રહી છે કે ફક્ત એની ઓળખ બદલી રહી છે?” બાવા સાહેબે કહ્યું, “ઇબાદત માણસને અલ્લાહની નજીક લાવે છે.” મોમીને તરત કહ્યું, “તો પછી અલ્લાહની નજીક જતો માણસ, અલ્લાહના બંદાઓથી દૂર કેમ થતો જાય?” આ સવાલ સાંભળીને બાવા સાહેબે કહ્યું, “માણસથી ભૂલો થાય છે.” મોમીને કહ્યું, “બિલકુલ. એટલે જ સવાલ ઇબાદત કેટલી છે એનો નથી.” “સવાલ એ છે કે ઇબાદત પછી માણસમાં શું બદલાયું?” “નમાઝ પછી અખલાક વધ્યો?” “રોજા પછી સબર વધ્યો?” “કુરઆન પછી જૂઠ ઓછું થયું?” “ઇબાદત પછી કોઈનો હક મારતા પહેલાં દિલમાં ડર આવ્યો?” બાવા સાહેબે કહ્યું, “તમે ઇબાદતને નાની બનાવી રહ્યા છો?” મોમીને કહ્યું, “ના બાવા સાહેબ.” “હું તો ઇબાદતને એટલી મોટી માનું છું કે એની અસર જિંદગીમાં દેખાવાની અપેક્ષા રાખું છું.” “જો નમાઝ મને અલ્લાહથી ડરાવે છે, તો એ ડર મારા હાથને જુલ્મથી પણ રોકવો જોઈએ.” કુરઆન કહે છે: “નિશ્ચિતપણે નમાઝ બેહયાઈ અને બુરાઈથી રોકે છે.” સૂરહ અલ-અનકબૂત ૨૯:૪૫ મોમીને કહ્યું, “તો કદાચ આપણે એક સવાલ વધારે પૂછવો જોઈએ.” “હું કેટલા વક્ત નમાઝ પડું છું?” એની સાથે, “મારી નમાઝે મને કેટલો બદલ્યો?” “કુરઆન મને બીજાની ભૂલો બતાવે છે?” કે “મારી પોતાની ભૂલો દેખાડે છે?” બાવા સાહેબે કહ્યું, “તો તમારો મતલબ શું છે?” મોમીને કહ્યું, “મારો મતલબ એટલો જ છે બાવા સાહેબ…” “ઇબાદતનો હિસાબ અલ્લાહ લેશે.” “પણ મારી ઇબાદતનો અસર, મારા અખલાકમાં લોકો જોઈ શકે.” “મસ્જિદમાં હું કેવો છું, એ લોકો થોડો સમય જુએ છે.” “પણ ઘરમાં, દુકાનમાં, નોકર સાથે, ગરીબ સાથે, અને પોતાના કરતાં કમજોર માણસ સાથે હું કેવો છું…” “એ કદાચ મારી સાચી દીનદારીનો અરીસો છે.” અને કદાચ સૌથી કડવો સવાલ આ છે: “અમે અલ્લાહને કેટલો યાદ કરીએ છીએ?” એના કરતાં પહેલાં, “અલ્લાહને યાદ કરવાથી આપણે કેટલા બદલાયા?” એપિસોડ ૪૦ ઇબાદત લાંબી, પણ અખલાક ક્યાં? એક માણસ રોજ લાંબી નમાઝ પડતો. મજલિસમાં આગળ બેસતો. કુરઆનની આયતો પણ ઘણી યાદ હતી. લોકો કહેતા, “વાહ, કેટલો દીનદાર માણસ!” પણ એની દુકાનમાં નોકરનો પગાર મોડો પડતો. ગ્રાહક સાથે જરા ભૂલ થાય તો ગાળો મળતી. ગરીબ માણસ મદદ માંગે તો, “પછી આવજો” કહીને કાઢી મુકાતો. એક દિવસ એણે એક વડીલને પૂછ્યું, “મારા વિશે લોકો શું કહે છે?” વડીલે કહ્યું, “લોકો કહે છે કે તમે બહુ ઇબાદત કરો છો.” એ માણસ ખુશ થયો. વડીલે આગળ કહ્યું, “પણ જે લોકો તમારી સાથે રોજ મળે છે, એમને તમારી ઇબાદતનો ફાયદો કેમ દેખાતો નથી?” માણસ ચૂપ. વડીલે કહ્યું, “નમાઝ અલ્લાહ સુધી પહોંચે છે. પણ નમાઝનો અસર માણસના અખલાક સુધી પણ પહોંચવો જોઈએ.” કુરઆન કહે છે: “નિશ્ચિતપણે નમાઝ બેહયાઈ અને બુરાઈથી રોકે છે.” સૂરહ અલ-અનકબૂત ૨૯:૪૫ તો ક્યારેક સવાલ આ પણ કરવો જોઈએ, “હું કેટલી નમાઝ પડું છું?” એના બદલે, “મારી નમાઝે મને કેટલો બદલ્યો?” મોઢે તસ્બીહ હોય, પણ હાથથી જુલ્મ હોય. મજલિસમાં આંસુ હોય, પણ ઘરે અખલાક ન હોય. કુરઆનની આયતો યાદ હોય, પણ માણસોના હક યાદ ન હોય. તો પછી દીન આપણે જાણીએ છીએ, કે દીનને જીવીએ છીએ? કદાચ કિયામતના દિવસે સવાલ માત્ર આ નહીં હોય કે “તમે કેટલી ઇબાદત કરી?” સવાલ એ પણ હશે, “મારા બંદાઓ સાથે તમે શું કર્યું?” એપિસોડ ૩૯ દીન યાદ છે કે દીન જીવીએ છીએ? એક મજલિસમાં એક માણસ બેઠો હતો. એને કુરઆનની ઘણી આયતો યાદ હતી. ઘણા વઝીફા યાદ હતા. ઘણી વાતોના જવાબ પણ એને આવડતા હતા. કોઈ સવાલ કરે, તુરંત જવાબ. કોઈ આયતનો ઉલ્લેખ કરે, તુરંત બીજી આયત. કોઈ હદીસની વાત કરે, તુરંત એની વિગત. લોકો કહેતા, “વાહ! આ માણસને તો દીનનું બહુ જ્ઞાન છે.” બાજુમાં એક વૃદ્ધ માણસ શાંતિથી બેઠો હતો. એ વધારે બોલતો નહોતો. મજલિસ પૂરી થઈ. બહાર એક ગરીબ માણસ ઊભો હતો. એણે મદદ માગી. પહેલો માણસ આગળ નીકળી ગયો. વૃદ્ધ માણસ રોકાયો. એણે પોતાની પાસે જે હતું એમાંથી થોડું કાઢ્યું અને ગરીબને આપી દીધું. પહેલો માણસ પાછળ વળીને બોલ્યો, “તમને ખબર છે મેં આજે કેટલાં દીનની વાતો કરી?” વૃદ્ધ માણસ હસ્યો. “મને ખબર નથી.” પછી ગરીબ માણસ તરફ જોઈને કહ્યું, “પણ એને ખબર છે કે તમે આજે દીનની એક વાત જીવી નથી.” વાત બહુ સરળ છે. કુરઆન યાદ હોવું સારી વાત છે. આયતો જાણવી સારી વાત છે. દીનની સમજણ મેળવવી સારી વાત છે. પણ જો દીનની વાત, માણસના અખલાકમાં દેખાતી ન હોય, તો જ્ઞાન અધૂરું રહી જાય છે. સાચાઈની વાત કરીએ, પણ વેપારમાં જૂઠ બોલીએ. અમાનતની વાત કરીએ, પણ બીજાની વસ્તુ રોકી રાખીએ. માફીની વાત કરીએ, પણ નાની વાત પર વર્ષો સુધી દુશ્મની રાખીએ. ગરીબની મદદની વાત કરીએ, પણ ગરીબ માણસ સામે નજર પણ ન કરીએ. પછી સવાલ રહે છે, આપણે દીન જાણીએ છીએ, કે દીન વિશે જાણીએ છીએ? બન્નેમાં મોટો ફરક છે. એક માણસને ખબર હોય કે મધ કેટલું મીઠું છે. બીજો માણસ મધ ચાખે. બન્ને પાસે માહિતી છે. પણ અનુભવ એકનો છે. એ જ રીતે કુરઆનની આયતો યાદ રાખવી એક વાત છે. એ આયતો આપણા વર્તનમાં દેખાવા લાગે, એ બીજી વાત છે. મુહંમદ રસૂલુલ્લાહ (સલ્લલ્લાહુ અલૈહિ વસલ્લમ)ની સીરત વાંચવી સારી વાત છે. પણ એમની સચ્ચાઈ, રહેમ, સબર, અને અમાનતદારીમાંથી પોતાના જીવનમાં શું લાવ્યું? આ સવાલ વધારે મહત્વનો છે. આપણે ઘણી વાર પૂછીએ છીએ, “કોણ કેટલું જાણે છે?” ક્યારેક આ પણ પૂછવું જોઈએ, “કોણ કેટલું જીવે છે?” કારણ કે દીન મોઢામાં હોય અને વર્તનમાં ન હોય, તો લોકો આપણું જ્ઞાન સાંભળશે. પણ આપણું અખલાક નહીં જોઈ શકે. અને દીનની સૌથી મજબૂત દાવત કદાચ એ છે, જે આપણે બોલતા નથી, પણ લોકો આપણા વર્તનમાં જોઈ લે છે. એટલે આજે એક નાનો સવાલ પોતાને પૂછીએ. મારી વાતોમાં દીન કેટલો છે, અને મારી જિંદગીમાં કેટલો? એપિસોડ ૩૮ કુરઆન આપણને વાંચી રહ્યું છે એક માણસ દરરોજ અરીસા સામે ઊભો રહેતો. વાળ સરખા કરે. કપડાં જુએ. ચહેરો જુએ. ક્યાંક દાગ દેખાય તો તરત સાફ કરી નાખે. એક દિવસ એના દીકરાએ પૂછ્યું, “બાવાજી, તમે રોજ અરીસો કેમ જુઓ છો?” બાવાજીએ કહ્યું, “મારી અંદર કંઈ ખામી હોય તો મને દેખાય.” દીકરાએ કુરઆન તરફ જોયું. પછી પૂછ્યું, “તો કુરઆન પણ અરીસા જેવું છે?” બાવાજી થોડા સમય ચૂપ રહ્યા. “કેમ?” બાળકે કહ્યું, “અરીસો ચહેરાની ખામી બતાવે છે. કુરઆન દિલની ખામી બતાવતું હશે ને?” આ સવાલ કદાચ આપણને પણ પૂછવો જોઈએ. આપણે કુરઆન વાંચીએ છીએ. પણ કુરઆન વાંચ્યા પછી આપણે બદલાઈએ છીએ? કુરઆનમાં જુલ્મ વિશે વાંચીએ, તો પોતાના વ્યવહારમાં જુલ્મ શોધીએ છીએ? સચાઈ વિશે વાંચીએ, તો પોતાના વેપારમાં સચાઈ તપાસીએ છીએ? માફી વિશે વાંચીએ, તો જેને માફ કરવો મુશ્કેલ છે એની યાદ આવે છે? અમાનત વિશે વાંચીએ, તો પોતાના હાથમાં રહેલી અમાનત યાદ આવે છે? અથવા કુરઆન વાંચ્યા પછી, આપણે તરત વિચારીએ છીએ, “આ આયત તો ફલાણા માણસ માટે છે.” અહીંથી એક અજીબ વાત શરૂ થાય છે. કુરઆન બીજાની ભૂલ શોધવાનું પુસ્તક બની જાય છે. દરેક આયતમાં કોઈ બીજાનો દોષ દેખાય. પણ પોતાનો નહીં. કોઈ આયત નેતા માટે. કોઈ આયત જમાત માટે. કોઈ આયત પાડોશી માટે. કોઈ આયત વિરોધી માટે. અને પોતાના માટે? “મારા પર તો લાગુ પડતી નથી.” પણ કુરઆન માત્ર બીજાને સુધારવા માટે નથી. પોતાને જોવા માટે પણ છે. સૂરહ અલ-હશર ૫૯:૧૮માં અલ્લાહ મોમીનોને કહે છે કે દરેક વ્યક્તિએ જોવું જોઈએ કે તેણે આવતીકાલ માટે શું આગળ મોકલ્યું છે. એટલે કુરઆન ખોલો ત્યારે એક નવો સવાલ પૂછો. “આ વાત કોના માટે છે?” એની સાથે બીજો સવાલ પણ પૂછો. “આ વાત મારામાં ક્યાં લાગુ પડે છે?” કારણ કે દિનની સમજણ ત્યારે શરૂ થાય છે, જ્યારે કુરઆનની આયત બીજાની તરફ આંગળી બતાવવાનું બંધ કરીને, આપણી તરફ અરીસો ફેરવે છે. એક દિવસ એ બાળક ફરી કુરઆન લઈને બાવાજી પાસે આવ્યું. એણે કહ્યું, “બાવાજી, આજે મેં કુરઆન વાંચ્યું.” બાવાજીએ પૂછ્યું, “શું સમજાયું?” બાળકે કહ્યું, “આજે મને કોઈ બીજાની ભૂલ દેખાઈ નહીં.” બાવાજીએ આશ્ચર્યથી પૂછ્યું, “તો શું દેખાયું?” બાળકે પોતાના છાતી તરફ આંગળી કરી. “આજે મને હું દેખાયો.” કદાચ કુરઆન વાંચવાની આ શરૂઆત છે. કુરઆન માત્ર આંખોથી વાંચવાનું નથી. ક્યારેક એને દિલથી પણ વાંચવું પડે. અને જ્યારે કુરઆન આપણને આપણા પોતાના અરીસામાં દેખાડવા લાગે, ત્યારે કદાચ આપણે ખરેખર દિન સમજવા લાગ્યા છીએ. એપિસોડ ૩૭ કુરઆન ઘરમાં છે, પણ ખૂલ્યું ક્યારે? એક ઘરમાં કુરઆન ખૂબ જ ઊંચી જગ્યાએ રાખવામાં આવ્યું હતું. સાફ કપડામાં લપેટેલું. દરેક વખતે કોઈ એને હાથ લગાવે, તો ખૂબ અદબથી. ચુંબન. આંખે લગાડવું. અને પાછું એ જ જગ્યાએ મૂકી દેવું. એક દિવસ ઘરમાં આવેલા નાના બાળકએ પૂછ્યું, “બાવાજી, આ કિતાબમાં શું લખ્યું છે?” બાવાજીએ કહ્યું, “કુરઆન છે બેટા.” બાળકે ફરી પૂછ્યું, “એમાં શું કહે છે?” બાવાજી થોડા સમય ચૂપ રહ્યા. “અલ્લાહની વાત છે.” બાળકે નિર્દોષતાથી પૂછ્યું, “તો આપણે વાંચતા કેમ નથી?” ઘરમાં શાંતિ છવાઈ ગઈ. કુરઆન સામે જ હતું. પણ સવાલનો જવાબ કોઈ પાસે નહોતો. આપણે કુરઆનને ખૂબ આદર આપીએ છીએ. અને આપવો પણ જોઈએ. પણ એક વાત વિચારવા જેવી છે. કુરઆનનો સૌથી મોટો આદર શું છે? એને ઊંચી જગ્યાએ રાખવો? એને ચુંબન કરવું? એની ઉપર કપડું ચઢાવવું? કે પછી… એને ખોલવું? વાંચવું? સમજવું? અને જે સમજાય, એને પોતાની જિંદગીમાં લાવવાનો પ્રયાસ કરવો? કુરઆન સૂરહ અલ-કમર ૫૪:૧૭માં કહે છે કે અલ્લાહે કુરઆનને સમજવા માટે સરળ બનાવ્યું છે અને છે કોઈ જે નસીહત લે? તો પછી કુરઆન માત્ર અવાજમાં સાંભળવાની કિતાબ કેમ બની જાય? ક્યારેક આપણે કુરઆનને એટલું પવિત્ર બનાવી દઈએ છીએ કે, એને વાંચવાની હિંમત પણ કોઈ બીજાની મંજૂરી સાથે જોડાઈ જાય છે. “તમે પોતે શું સમજશો?” “આ તો આલિમને પૂછવાનું.” હા, જ્યાં સમજ ન પડે ત્યાં આલિમને પૂછો. તફસીર વાંચો. વિદ્વાનો પાસેથી શીખો. પણ શરૂઆત તો કરો. કુરઆન ખોલો. આયત વાંચો. પછી પોતાને પૂછો, “અલ્લાહ મને અહીં શું સમજાવવા માંગે છે?” કદાચ આપણે એક અજાણી વાત શોધીશું. જે કિતાબને આપણે આખી જિંદગી માથા ઉપર રાખી, એ કિતાબ કદાચ આપણને દિલની અંદર ઉતારવા માટે આવી હતી. બાળકે ફરી પોતાના બાવાજીને પૂછ્યું, “બાવાજી, આ કિતાબને આપણે એટલી ઊંચી જગ્યાએ શા માટે રાખીએ છીએ?” બાવાજીએ કહ્યું, “કારણ કે એ બહુ પવિત્ર છે.” બાળકે પૂછ્યું, “તો પછી એને દિલમાં ક્યારે રાખીશું?” આ વખતે બાવાજી પાસે જવાબ નહોતો. કદાચ એ જ સવાલ આપણે પોતાને પણ પૂછવાનો છે. કુરઆન આપણા ઘરમાં છે… પણ શું કુરઆન આપણી જિંદગીમાં પણ છે? એપિસોડ ૩૬ દીન સમજવા માટે સમય નથી, પણ દીનની વ્યવસ્થા માટે સમય છે સવારથી એક મોમીન બહુ વ્યસ્ત હતો. ફોન વાગતો હતો. મેસેજ આવતા હતા. જમાતનું કામ હતું. એક મજલિસ હતી. પછી બીજી મિટિંગ હતી. કોઈને મળવાનું હતું. કોઈ કાર્યક્રમની તૈયારી હતી. કોઈએ contribution વિશે પૂછવાનું હતું. દિવસ પૂરો થઈ ગયો. રાત્રે દીકરાએ પૂછ્યું, “બાવાજી, આજે કુરઆન વાંચ્યું?” મોમીને કહ્યું, “ના બેટા. આજે બહુ કામ હતું.” દીકરાએ ફરી પૂછ્યું, “નમાઝ?” “હા, એ તો કરી.” “કુરઆનનો મતલબ વાંચ્યો?” મોમીન થોડો ચૂપ રહ્યો. “એ માટે સમય ન મળ્યો.” દીકરાએ નિર્દોષતાથી પૂછ્યું, “પણ બાવાજી… આજે આખો દિવસ દીનનું જ કામ હતું ને?” મોમીન હસ્યો નહીં. કારણ કે સવાલ નાનો હતો, પણ વાત મોટી હતી. આપણે ક્યારેક દીનની આસપાસ એટલી બધી વ્યવસ્થા ઊભી કરી દઈએ છીએ કે, દીનને સમજવા માટે જ સમય બચતો નથી. મજલિસ છે. કાર્યક્રમ છે. મુલાકાત છે. સંગઠન છે. સેવા છે. ચર્ચા છે. દાન છે. વ્યવસ્થા છે. આ બધું પોતાની જગ્યાએ હોઈ શકે. પણ એક દિવસ પોતાને પૂછવું જોઈએ, “હું જે દીન માટે આટલું બધું કરી રહ્યો છું, એ દીન મને પોતે કેટલું સમજાય છે?” કુરઆન સૂરહ સાદ ૩૮:૨૯માં કહે છે કે આ બરકતવાળી કિતાબ એટલા માટે ઉતારવામાં આવી કે લોકો એની આયતો પર વિચાર કરે. એટલે માત્ર કુરઆન ઘરમાં હોવું પૂરતું નથી. એને ખોલવું પણ પડશે. માત્ર આયત સાંભળવી પૂરતી નથી. એનો મતલબ સમજવો પણ પડશે. માત્ર કોઈ શું સમજાવે છે એ જાણવું પૂરતું નથી. ક્યારેક પોતે પણ વિચારવું પડશે. આપણે દુનિયામાં પૈસા ક્યાં રોકવા એ માટે કલાકો વિચારીએ છીએ. બાળકને કઈ સ્કૂલમાં મોકલવું એ માટે માહિતી ભેગી કરીએ છીએ. કયો મોબાઇલ લેવો એ માટે reviews જોઈએ છીએ. કઈ કાર સારી છે એ માટે comparison કરીએ છીએ. પણ દીનની બાબતમાં? “બાવા સાહેબે કહ્યું છે.” બસ. ત્યાં research પૂરી. કદાચ આપણી સૌથી મોટી મુશ્કેલી એ નથી કે આપણને દીન માટે સમય નથી. મુશ્કેલી એ છે કે, આપણે દીનની આસપાસની ઘણી બાબતો માટે સમય કાઢીએ છીએ, પણ દીનના મૂળ સ્ત્રોત માટે સમય કાઢતા નથી. એક દિવસ કદાચ મોમીન પોતાના ફોનમાં screen time જોશે. ત્રણ કલાક social media. બે કલાક videos. એક કલાક WhatsApp. અને કુરઆન? દસ મિનિટ પણ નહીં. એ સમયે સવાલ કરજો, “સમય ખરેખર નહોતો? કે priority નહોતી?” કારણ કે જેને આપણે મહત્વ આપીએ છીએ, એના માટે સમય કોઈ ને કોઈ રીતે નીકળી જ આવે છે. આથી દીનને માત્ર “શું કરવું?” એટલું પૂછશો નહીં. ક્યારેક આ પણ પૂછજો, “હું જે કરી રહ્યો છું, એ શા માટે કરી રહ્યો છું?” અને કદાચ એ સવાલથી દીનની એક નવી સફર શરૂ થશે. કારણ કે દીનની વ્યવસ્થા મોટી હોવી જરૂરી નથી. દીનની સમજ ઊંડી હોવી જરૂરી છે. એપિસોડ ૩૫ ભૂલ સ્વીકારવી કમજોરી છે? એક દુકાનમાં માલિકે પોતાના કર્મચારીને કહ્યું, “આ હિસાબ બરાબર છે.” કર્મચારીએ કાગળ જોયો અને ધીમેથી કહ્યું, “સાહેબ, એક આંકડો ખોટો છે.” માલિકે તરત પૂછ્યું, “મારો હિસાબ ખોટો છે એવું તું કહે છે?” “હા સાહેબ. પણ તમારું અપમાન કરવા માટે નહીં. હિસાબ સાચો રહે એ માટે.” માલિકે ફરી કાગળ જોયો. થોડી વાર ચૂપ રહ્યો. પછી બોલ્યો, “તું સાચો છે. મારી ભૂલ હતી.” કર્મચારીએ પૂછ્યું, “સાહેબ, લોકો સામે તમારી ઈજ્જત ઓછી નહીં થાય?” માલિક હસ્યો. “ભૂલ સ્વીકારવાથી ઈજ્જત ઓછી થતી નથી. ભૂલ જાણ્યા પછી પણ એને સાચી કહેતા રહીએ, ત્યારે ઈજ્જત ખરેખર ઓછી થાય છે.” આ વાત દીનમાં પણ એટલી જ મહત્વની છે. પણ આપણે ઘણી વાર એવું માનવા લાગીએ છીએ કે, “મોટા માણસે ભૂલ સ્વીકારી, તો એની પ્રતિષ્ઠા ઘટી જશે.” અને પછી શું થાય? ભૂલ દેખાય છે, પણ કોઈ બોલતું નથી. સવાલ થાય છે, પણ કોઈ પૂછતું નથી. જવાબ ન મળે, પણ બધા ચૂપ રહે છે. કારણ? “લોકો શું કહેશે?” “બાવા સાહેબની ઈજ્જતનું શું?” પણ એક વાત વિચારજો. જો બાવા સાહેબ માણસ છે, તો શું એમનાથી ભૂલ થઈ શકે? હા. અને જો થઈ શકે, તો ભૂલ બતાવવી અપમાન છે? જરૂરી નથી. કદાચ એ તો મદદ છે. કુરઆન આપણને સત્ય અને ન્યાય પર મજબૂત રહેવાનું શીખવે છે. સૂરહ અન-નિસા ૪:૧૩૫માં અલ્લાહ કહે છે કે ન્યાય પર મજબૂતીથી ઊભા રહો, ભલે એ વાત પોતાના વિરુદ્ધ જ કેમ ન હોય. એટલે સાચો સવાલ આ નથી કે, “આ વાત કોણે કહી?” સાચો સવાલ છે, “આ વાત સાચી છે કે નહીં?” અને સાચો આદર એ નથી કે, “મારા નેતાની દરેક વાતને સાચી બનાવી દઉં.” સાચો આદર કદાચ એ છે કે, “જો મને કોઈ ભૂલ દેખાય, તો અદબથી કહી શકું.” કારણ કે જે માણસ પોતાની ભૂલ સ્વીકારી શકે, એ માણસને સુધારવાની તક મળે છે. પણ જે માણસને કોઈ સવાલ જ ન કરી શકે, એની ભૂલ સુધારશે કોણ? અને અહીંથી એક ખૂબ મોટો ફરક સમજાય છે. અંધ વફાદારી કહે છે: “મારા માણસથી ભૂલ થઈ જ નહીં શકે.” સાચી વફાદારી કહે છે: “મારા માણસથી ભૂલ થાય, તો હું એને સત્ય બતાવીશ.” બાવા સાહેબ હોય, આલિમ હોય, અથવા સામાન્ય મોમીન હોય, અલ્લાહ સામે આપણે બધા બંદા છીએ. કોઈનું નામ મોટું હોવાને કારણે, સત્યનું કદ નાનું થતું નથી. એટલે આજે એક નાની વાત યાદ રાખીએ. ભૂલ સ્વીકારનાર માણસ નાનો નથી થતો. પણ પોતાની ભૂલને દીનના નામે સાચી સાબિત કરતો માણસ, પોતાને અને બીજાને બંનેને નુકસાન કરી શકે છે. એપિસોડ ૩૪ પોતાની જ બાજુ સામે સવાલ કરી શકાય? એક ક્રિકેટ મેચ ચાલી રહી હતી. એક ટીમનો ખેલાડી બાઉન્ડરી પાસે ઊભો હતો. અચાનક એને લાગ્યું કે, “આ બોલ આપણા ખેલાડીના બેટને લાગી જ નથી.” પણ અમ્પાયરે આઉટ આપી દીધું. ટીમના બધા ખેલાડીઓ ચીસ પાડવા લાગ્યા, “અમારો ખેલાડી છે! એ આઉટ હોઈ જ નહીં શકે!” એક ખેલાડીએ ધીમેથી કહ્યું, “પણ જો ખરેખર આઉટ હોય તો?” બધા એની સામે જોવા લાગ્યા. “તું અમારી ટીમમાં છે કે સામેની ટીમમાં?” એણે જવાબ આપ્યો, “હું અમારી ટીમમાં છું. એટલે જ હું સાચી વાત કહેવા માગું છું.” આ વાત રમતની છે. પણ દીનની સફરમાં પણ એક મોટો સવાલ છે. શું સત્ય માત્ર ત્યારે જ સત્ય રહે છે, જ્યારે એ આપણા પક્ષમાં હોય? જ્યારે બાવા સાહેબની વાત આપણને ગમે, ત્યારે આપણે કહીએ, “જુઓ, કેટલું સાચું કહ્યું!” પણ જ્યારે પોતાની જ જમાતમાં કોઈ વાત આપણને ખોટી લાગે, ત્યારે તરત કહીએ, “ચુપ રહો. આપણા માણસ વિશે આવું ન બોલાય.” પણ કેમ? જો આપણે સત્યના પક્ષમાં છીએ, તો સત્ય આપણા પક્ષની વિરુદ્ધ પણ હોય, તો એને સ્વીકારવાની હિંમત હોવી જોઈએ. કુરઆન સૂરહ અન-નિસા ૪:૧૩૫માં ન્યાય માટે મજબૂતીથી ઊભા રહેવાની વાત કરે છે, ભલે વાત પોતાની સામે હોય, માતા-પિતા સામે હોય, અથવા નજીકના લોકો સામે. સમજણ: સાચી વફાદારીનો અર્થ એ નથી કે, “મારા માણસે જે કર્યું એ બધું સાચું.” સાચી વફાદારીનો અર્થ છે, “મારો માણસ પણ જો ભૂલ કરે, તો હું એને સત્ય તરફ પાછો આવવા કહી શકું.” આ વાત સમજવી બહુ જરૂરી છે. કારણ કે જ્યારે આપણે કોઈ વ્યક્તિ, જમાત, સંસ્થા, અથવા જૂથને એટલો પોતાનો બનાવી દઈએ કે, એની ભૂલ પણ આપણને સાચી દેખાવા લાગે, ત્યારે આપણે સત્યને નહીં, પોતાની ઓળખને બચાવતા હોઈએ છીએ. એક માણસે પોતાના મિત્રને કહ્યું, “મારી જમાતમાં ક્યારેય ભૂલ થઈ શકે નહીં.” મિત્રે પૂછ્યું, “એટલે જમાતમાં માણસો નથી?” “છે.” “તો માણસથી ભૂલ થઈ શકે?” “હા.” “તો પછી જમાત માણસોથી બનેલી છે કે ફરિશ્તાઓથી?” માણસ ચૂપ થઈ ગયો. વાત એટલી જ છે. કોઈ સંસ્થા મોટી હોય, કોઈ નેતા માનનીય હોય, કોઈ પરંપરા જૂની હોય, કોઈ વ્યક્તિને હજારો લોકો માનતા હોય, એમાંથી કોઈ વસ્તુને આપોઆપ સત્યનો દરજ્જો મળતો નથી. સત્યને સત્ય રાખવા માટે, કોઈના નામની જરૂર નથી. અને ખોટી વાતને સાચી બનાવવા માટે, હજારો લોકોની જરૂર પડે તો પણ એ સાચી નહીં બને. એટલે આજે એક નવો સવાલ પૂછીએ. “હું સત્યને અનુસરી રહ્યો છું, કે મારી બાજુને સાચી સાબિત કરવા માટે સત્યને મારી બાજુ ખેંચી રહ્યો છું?” જો ક્યારેક જવાબ આપણને પોતાના વિરુદ્ધ મળે, તો ડરશો નહીં. સત્ય આપણો દુશ્મન નથી. સત્ય આપણને સુધારવા આવ્યું છે. અને કદાચ સૌથી મોટી હિંમત એ નથી કે, આપણે બીજાની ભૂલ બતાવીએ. સૌથી મોટી હિંમત એ છે કે, સત્ય સામે આવે ત્યારે પોતાની ભૂલ પણ સ્વીકારી લઈએ. એપિસોડ ૩૩ “મારી વાત માનવી જ પડશે”… કેમ? એક શાળામાં પ્રિન્સિપાલે નોટિસ લગાવી. “કાલથી બધા વિદ્યાર્થીઓ ડાબા પગથી જ ક્લાસમાં પ્રવેશ કરશે.” એક વિદ્યાર્થીએ પૂછ્યું, “સર, શા માટે?” પ્રિન્સિપાલે કહ્યું, “કારણ કે મેં કહ્યું છે.” વિદ્યાર્થીએ ફરી પૂછ્યું, “પણ આ નિયમ શાળાના નિયમોમાં છે?” “ના.” “શિક્ષણ માટે જરૂરી છે?” “એ પણ નહીં.” “તો પછી?” પ્રિન્સિપાલે કહ્યું, “હું પ્રિન્સિપાલ છું.” વિદ્યાર્થીએ શાંતિથી કહ્યું, “સર, એટલે તમને જવાબદારી મળી છે. પણ જવાબદારી મળવાથી દરેક વાત સાચી બની જતી નથી.” હવે આ જ વાત દીનની દુનિયામાં વિચારો. કોઈ કહે, “આ કરવું જ પડશે.” સવાલ: કેમ? જવાબ: “કારણ કે બાવા સાહેબે કહ્યું છે.” ફરી સવાલ: “પણ આ અલ્લાહનો હુકમ છે?” “હા.” “ક્યાં?” “બાવા સાહેબે કહ્યું છે.” અહીં એક ગોળ ચક્કર શરૂ થઈ જાય છે. અમે હુકમનો પુરાવો પૂછીએ, અને જવાબમાં ફરી હુકમ આપનારનું નામ મળે. આ દલીલ નથી. આ માત્ર સત્તાનો ઉલ્લેખ છે. માર્ગદર્શન અને ફરમાનમાં ફરક છે. સલાહ અને અલ્લાહનો હુકમ એક નથી. આલિમ કહે, “મારી સમજ પ્રમાણે આ વાત આવી છે.” તો આપણે એની દલીલ સાંભળી શકીએ. પણ જો કોઈ કહે, “મારી વાત છે એટલે માનવી જ પડશે,” તો એક સવાલ તો બનતો જ હોય, “મારે કેમ માનવી?” કુરઆન સૂરહ અન-નહલ ૧૬:૪૩માં કહે છે કે, જો તમને ખબર ન હોય તો જાણકાર લોકોને પૂછો. ધ્યાન આપો. “પૂછો.” એટલે જાણકાર પાસે જવાનું કહેવામાં આવ્યું. પણ પૂછવું અને પોતાની અકલ કાયમ માટે કોઈને સોંપી દેવી, એક વાત નથી. ડૉક્ટર પાસે જઈએ છીએ. એની સલાહ માનીએ છીએ. પણ જો દવા શું છે એ પૂછીએ, તો ડૉક્ટર આપણને કહેતો નથી, “મારી વાત પર સવાલ કરશો નહીં.” સારો ડૉક્ટર સમજાવે છે. સારો શિક્ષક સમજાવે છે. સારો માર્ગદર્શક પણ સમજાવે છે. કારણ કે એને ખબર છે કે, સમજથી બનેલો વિશ્વાસ વધારે મજબૂત હોય છે. ડરથી બનાવેલો વિશ્વાસ, એક દિવસ સવાલથી તૂટી શકે છે. એટલે જ્યારે કોઈ દીનની બાબતમાં કહે, “આ તો માનવું જ પડશે,” ત્યારે ગુસ્સો ન કરવો. અપમાન પણ ન કરવું. ફક્ત શાંતિથી પૂછવું, “બરાબર. પણ મને સમજાવો. આ વાતનો આધાર શું છે?” જો જવાબ મળે, તો તપાસો. દલીલ મળે, તો વિચારો. કુરઆનનો આધાર મળે, તો સમજો. અને જો ફક્ત એટલું જ મળે, “કારણ કે મેં કહ્યું છે,” તો સમજજો કે આપણને દલીલ નહીં, આજ્ઞાપાલન માંગવામાં આવી રહ્યું છે. મોમીનનો ઈમાન એટલો નબળો ન હોવો જોઈએ કે, એક માણસનું નામ સાંભળીને એની અકલ બંધ થઈ જાય. અને એટલો અહંકાર પણ ન હોવો જોઈએ કે, કોઈની સલાહ સાંભળે જ નહીં. વચ્ચેનો રસ્તો છે — સાંભળો બધાની. તપાસો સમજથી. અને સત્યને અલ્લાહના નામે સ્વીકારો. એપિસોડ ૩૨ એક જ આયત, બે સમજણ… હવે શું? એક મોમીને એક આયત વાંચી. એણે પોતાના મિત્રને કહ્યું, “મને તો આનો મતલબ આવો સમજાય છે.” મિત્રે કહ્યું, “ના ભાઈ. બાવા સાહેબ તો આનો બીજો મતલબ સમજાવે છે.” મોમીને પૂછ્યું, “સારું. તો ચાલ, બંને સમજણ સાંભળીએ.” મિત્રે તરત કહ્યું, “બંને સાંભળવાની શું જરૂર? બાવા સાહેબ જે કહે એ જ સાચું.” મોમીન હસ્યો. “પણ જો મને સત્ય જાણવું હોય તો?” “તો બાવા સાહેબની વાત માન.” “પણ જો સવાલ એ જ હોય કે બાવા સાહેબની વાત સાચી છે કે નહીં?” મિત્ર ચૂપ. આપણે અહીં એક મહત્વની વાત ભૂલી જઈએ છીએ. આલિમનો આદર કરવો અને આલિમને અચૂક માનવો — બંને એક વાત નથી. કોઈ આલિમ વર્ષો સુધી દીનનો અભ્યાસ કરે, એનો અનુભવ આપણાથી વધારે હોઈ શકે. એટલે એની વાત સાંભળવી જોઈએ. પણ કોઈ માણસ હોવાને કારણે એની દરેક સમજણ અલ્લાહનો અંતિમ હુકમ બની જતી નથી. એટલે જો બે જાણકાર લોકો એક જ આયતનો અલગ મતલબ સમજાવે, તો મોમીન શું કરે? કોઈ એક નામ જોઈને આંખ બંધ કરી દે? કે પછી બંનેની દલીલ સાંભળે? સંદર્ભ જુએ? અન્ય આયતો સાથે સરખાવે? રસૂલુલ્લાહ (સલ્લલ્લાહુ અલૈહિ વસલ્લમ) પાસેથી મળેલી સમજણ તપાસે? અને પછી જે વાત વધારે મજબૂત લાગે, એને સ્વીકારવાનો પ્રયાસ કરે? આમાં અદબ ક્યાં ગયો? ક્યાંય નહીં. આ તો સમજણ છે. કુરઆન સૂરહ અઝ-ઝુમર ૩૯:૧૮માં એવા લોકોની પ્રશંસા કરે છે જે વાત ધ્યાનથી સાંભળે છે અને પછી તેમાં જે શ્રેષ્ઠ હોય તેને અનુસરે છે. એટલે સાંભળવું જરૂરી છે. પણ સાંભળ્યા પછી વિચારવું પણ જરૂરી છે. મુશ્કેલી ત્યારે થાય છે, જ્યારે આપણે કહેવા લાગીએ, “મને પુરાવો નથી જોઈએ. મને ફક્ત એ જાણવું છે કે કોણે કહ્યું.” અને પછી દીનનો સવાલ, “શું સાચું છે?” માંથી બદલીને, “કોણે કહ્યું?” થઈ જાય છે. આ બે સવાલ વચ્ચે આખો ફરક છે. જો બાવા સાહેબની વાત કુરઆન અને સાચી દલીલ સાથે મળે, તો એને સ્વીકારવામાં આપણને શરમ શા માટે? પણ જો ક્યારેક આપણી સમજણને સવાલ થાય, તો માત્ર એટલા માટે સવાલ બંધ કરી દઈએ કે, “આ વાત બાવા સાહેબની છે”? ના. સાચો મોમીન માણસને નથી માપતો કે, “મારા માણસે કહ્યું છે એટલે સાચું.” એ વાતને માપે છે કે, “આ સત્ય છે કે નહીં?” આદર વ્યક્તિનો હોઈ શકે. પણ અંતિમ વફાદારી સત્ય સાથે હોવી જોઈએ. કારણ કે બાવા સાહેબ પણ માણસ છે. આપણે પણ માણસ છીએ. ભૂલની શક્યતા બંનેમાં છે. પણ અલ્લાહની કિતાબને સત્યની શોધમાં ફરીથી ખોલવાની શક્યતા પણ બંને પાસે છે. તો આજે એક નાનો પ્રયોગ કરીએ. આગલી વાર કોઈ કહે, “આ વાત બાવા સાહેબે કહી છે.” ત્યારે તરત “હા” કે “ના” ન કહો. ફક્ત એક સવાલ પૂછો, “બરાબર… હવે બતાવો, આ વાતનો આધાર શું છે?” કદાચ આ એક સવાલ, આપણી દીન સમજવાની આખી રીત બદલી નાખે. એપિસોડ ૩૧ કુરઆન ખોલતાં પહેલાં કોઈની મંજૂરી જોઈએ? એક લાઇબ્રેરીમાં એક માણસ ગયો. એણે કુરઆનની એક નકલ હાથમાં લીધી. લાઇબ્રેરિયને તરત કહ્યું, “એ વાંચવી હોય તો પહેલાં મારી પાસે આવવું પડશે.” માણસે પૂછ્યું, “શા માટે?” “કારણ કે તમે ખોટું સમજી શકો.” માણસે કહ્યું, “એટલે મને વાંચવા જ નહીં દો?” “વાંચો. પણ હું જે સમજાવું એ જ માનજો.” માણસે થોડું વિચાર્યું. પછી પૂછ્યું, “જો મને સમજવું જ હોય, તો પહેલાં વાંચવું જરૂરી છે કે નહીં?” લાઇબ્રેરિયન ચૂપ રહ્યો. માણસે કુરઆન ખોલ્યું. અને કહ્યું, “મને માર્ગદર્શન જોઈએ છે. મંજૂરી નહીં.” આપણે એક અજીબ આદત બનાવી લીધી છે. કુરઆન વિશે સાંભળીએ છીએ, કુરઆનની વાત કરીએ છીએ, કુરઆનની આયતોનો ઉલ્લેખ કરીએ છીએ, પણ પોતે કુરઆન ખોલીને વાંચવાની વાત આવે, ત્યારે કહીએ છીએ, “બાવા સાહેબ સમજાવશે.” બાવા સાહેબ સમજાવે, એમાં વાંધો શું છે? કોઈ આલિમ સમજાવે, એમાં પણ વાંધો નથી. તફસીર વાંચવી, વિદ્વાનોની સમજણ સાંભળવી, સંદર્ભ જાણવો, આ બધું ફાયદાકારક છે. પણ એક નાની વાત યાદ રાખવી જરૂરી છે. ----: કુરઆન તમારાથી છુપાવવામાં આવ્યું નથી. :---- સૂરહ સાદ ૩૮:૨૯માં અલ્લાહ કહે છે કે આ બરકતવાળી કિતાબ લોકો એની આયતો પર વિચાર કરે એ માટે ઉતારવામાં આવી છે. એટલે, કુરઆન ખોલો. વાંચો. સમજવાનો પ્રયાસ કરો. જે સમજ ન પડે, એના માટે જાણકારને પૂછો. પણ આખી કિતાબને પોતાની પાસેથી દૂર રાખીને, માત્ર કોઈ એક માણસની સમજણને કુરઆન સમજી લેવી, આ બન્ને વાતો એક નથી. એક વિદ્યાર્થી શિક્ષક પાસે ગણિત શીખે છે. પણ શિક્ષક ક્યારેય કહેતો નથી, “તમે પોતે ગણિતનું પુસ્તક ખોલશો નહીં.” શિક્ષક રસ્તો સરળ બનાવે છે. વિદ્યાર્થીને પુસ્તકથી દૂર નથી કરતો. એ જ રીતે સાચો માર્ગદર્શક, તમને પોતાની ઉપર નિર્ભર બનાવવાને બદલે, તમને સત્ય સાથે જોડે. જો કોઈ સમજણ સાચી છે, તો કુરઆન સાથે એની મુલાકાત કરાવવામાં ડર કેમ? જો કોઈ વાત મજબૂત છે, તો સવાલોથી એને નુકસાન કેમ? અને જો કોઈ વાત માત્ર એટલા માટે ટકી રહી છે કે, “એવું બાવા સાહેબે કહ્યું છે,” તો કદાચ એક વાર ફરીથી કુરઆન ખોલવાનો સમય આવી ગયો છે. મોમીનને માત્ર તૈયાર જવાબો ન જોઈએ. મોમીનને સત્યની તલાશ હોવી જોઈએ. કારણ કે કિયામતના દિવસે, આપણી પાસે પોતાનું નામ હશે. પોતાનો હિસાબ હશે. પોતાની જવાબદારી હશે. એટલે આજે એક કામ કરીએ. કોઈની વાત સાંભળીએ ત્યારે પૂછીએ, “આ વાતનો આધાર શું છે?” અને પછી કુરઆન ખોલીને પોતે પણ શોધીએ. કદાચ આપણને સમજાશે કે, અલ્લાહની કિતાબ આપણાથી એટલી દૂર નહોતી, જેટલી આપણને બતાવવામાં આવી હતી. એપિસોડ ૩૦ જવાબ તૈયાર મળવો કે સત્ય શોધવું? એક દિવસ એક મોમીન બજારમાં ગયો. એને એક વસ્તુ ખરીદવી હતી. દુકાનદારે કહ્યું, “આ જ લેવી. બધા આ જ લે છે.” મોમીને પૂછ્યું, “બીજા વિકલ્પ છે?” દુકાનદારે કહ્યું, “છે.” “તો મને બતાવો.” દુકાનદાર હસ્યો. “તમારે શા માટે જોવાના? હું જે કહું એ લઈ લો.” મોમીન ત્યાંથી નીકળી ગયો. રસ્તામાં એને એક વિચાર આવ્યો. “દુનિયાની વસ્તુ ખરીદતી વખતે પણ હું વિકલ્પ જોઉં છું, ભાવ તપાસું છું, ગુણવત્તા જોઉં છું, અને દીનની વાત આવે ત્યારે તૈયાર જવાબ લઈને ઘરે કેમ જાઉં છું?” આપણે ઘણી વાર કહીએ છીએ, “આ સવાલનો જવાબ બાવા સાહેબ પાસે છે.” બરાબર. પણ શું ક્યારેય એવું કહ્યું? “આ સવાલનો જવાબ હું કુરઆનમાં શોધીશ.” બન્નેમાં મોટો ફરક છે. પહેલી રીતમાં આપણે જવાબ માંગીએ છીએ. બીજી રીતમાં આપણે સત્ય શોધીએ છીએ. જવાબ કોઈ માણસ આપી શકે. પણ સત્યનો માલિક માણસ નથી. કુરઆન વારંવાર માણસને વિચારવા કહે છે. સવાલ કરવા કહે છે. નિશાનીઓ પર નજર કરવા કહે છે. કારણ કે અલ્લાહે આપણને માત્ર સાંભળવા માટે અકલ આપી નથી. સમજવા માટે આપી છે. એટલે કોઈ વાત સાંભળો, તો તરત જ માનવી પણ નહીં. અને તરત જ નકારી પણ નહીં. પહેલા જુઓ. કુરઆન શું કહે છે? રસૂલુલ્લાહ (સલ્લલ્લાહુ અલૈહિ વસલ્લમ) શું શીખવી ગયા? આ વાતનો આધાર શું છે? અને જો કોઈ સમજાવનારની વાત સાચી હોય, તો એને તપાસવાથી ડર શા માટે? સાચું સોનું આગથી ડરતું નથી. સાચી વાત સવાલથી ડરતી નથી. મુશ્કેલી ત્યાં શરૂ થાય છે, જ્યારે આપણને સત્ય કરતાં “કોણે કહ્યું?” વધારે મહત્વનું લાગવા લાગે. “બાવા સાહેબે કહ્યું છે.” આ પૂરતું નથી. “ફલાણા આલિમે કહ્યું છે.” આ પણ પૂરતું નથી. સવાલ રહેવાનો જ છે, “શું આ વાત સાચી છે?” કારણ કે દીનમાં આપણું કામ માત્ર કોઈની વાતને યાદ રાખવાનું નથી. આપણી જવાબદારી છે, સમજવાની. વિચારવાની. તપાસવાની. અને પછી સત્યને સ્વીકારવાની. બાવા સાહેબ પાસેથી શીખો. બીજા આલિમ પાસેથી પણ શીખો. કુરઆનના તફસીર વાંચો. ઇતિહાસ વાંચો. પ્રશ્ન કરો. પણ પોતાની અકલને બીજાના હાથમાં સોંપી ન દો. કારણ કે જે માણસ પોતે શોધવાનું બંધ કરે છે, એને પછી જે જવાબ આપવામાં આવે, એ જ સત્ય લાગવા લાગે છે. અને કદાચ સૌથી મોટો સવાલ આ છે, “આપણે દીન શીખી રહ્યા છીએ? કે ફક્ત દીનના તૈયાર જવાબો એકઠા કરી રહ્યા છીએ?” એપિસોડ ૨૯ દીન વારસામાં મળે છે કે સમજથી? એક ઘરમાં એક જૂનું તિજોરીનું બોક્સ હતું. દાદા કહેતા, “આને કોઈ હાથ ન લગાડે. આ આપણા બાપદાદાના સમયથી આવું જ છે.” પૌત્રે પૂછ્યું, “પણ અંદર શું છે?” દાદાએ કહ્યું, “મને ખબર નથી.” “તો પછી રાખ્યું શા માટે છે?” દાદા થોડા સમય ચૂપ રહ્યા. પછી બોલ્યા, “કારણ કે અમારા દાદાએ રાખ્યું હતું.” પૌત્ર હસ્યો. “એટલે જે વાતનો આપણને મતલબ પણ ખબર નથી, એ માત્ર એટલા માટે સાચી થઈ ગઈ કે બાપદાદાએ કરી હતી?” આ સવાલ માત્ર તિજોરીનો નથી. દીનની બાબતમાં પણ આપણે ક્યારેક આવું જ કરીએ છીએ. “અમારા બાપદાદા આવું કરતા હતા.” “અમારા વડીલો હંમેશા આવું જ કહેતા હતા.” “અમારી જમાતમાં વર્ષોથી આવું જ ચાલે છે.” પણ એક સવાલ પૂછીએ તો? “કુરઆનમાં આ ક્યાં છે?” ત્યારે જવાબ આવે, “બેટા, વધારે સવાલ ન કર. આ તો સદીઓથી ચાલે છે.” સદીઓથી ચાલે છે, એટલે અલ્લાહે કહ્યું છે? જૂનું છે, એટલે સાચું છે? ઘણા લોકો માટે આ બે વાતો એક જ બની ગઈ છે. કુરઆન સૂરહ અલ-બકરહ ૨:૧૭૦માં એવા લોકોની વાત કરે છે જેઓ કહે છે, “અમે તો એ જ કરીશું જે અમારા બાપદાદા કરતા હતા.” અને સવાલ એ થાય છે, “જો તેમના બાપદાદાને સમજણ ન હોય તો પણ?” સમજણ: વડીલોનો આદર કરવો ઇસ્લામની વિરુદ્ધ નથી. બાપદાદાની સારી વાતો સાચવી રાખવી પણ ખોટી નથી. પણ દીનનો પુરાવો, “અમારા બાપદાદા કરતા હતા” નથી. દીનનો સવાલ આવે ત્યારે જોવું પડશે, “અલ્લાહ શું કહે છે?” “મુહંમદ રસૂલુલ્લાહ (સલ્લલ્લાહુ અલૈહિ વસલ્લમ) શું શીખવી ગયા?” અને પછી પોતાની અકલથી સમજવાનો પ્રયાસ કરવો પડશે. કારણ કે વારસામાં આપણને ઘર મળી શકે. સંપત્તિ મળી શકે. ભાષા મળી શકે. રીવાજ મળી શકે. પણ ઈમાન? ઈમાન વારસામાં મળતું નથી. એને સમજવું પડે. એને શોધવું પડે. એને દિલથી સ્વીકારવું પડે. એટલે કોઈ વાત માત્ર એટલા માટે ન સ્વીકારો કે, “આ તો અમારા ઘરમાં હંમેશાથી ચાલે છે.” અને કોઈ વાત માત્ર એટલા માટે ન નકારો કે, “આ નવી વાત છે.” બન્ને જગ્યાએ સવાલ એક જ રાખો, “સત્ય શું છે?” કારણ કે અલ્લાહના દીનને સાચો સાબિત કરવા માટે બાપદાદાની સહીની જરૂર નથી. અને કોઈ માનવીય રીવાજને દીન સાબિત કરવા માટે પણ બાવા સાહેબની સહી પૂરતી નથી. કુરઆન ખોલો. વાંચો. વિચારો. પુરાવો જુઓ. અને જે સત્ય હોય, એને સત્ય તરીકે સ્વીકારવાની હિંમત રાખો. એપિસોડ ૨૮ ક્યારેય પોતે પણ વાંચીને જુઓ એક દિવસ એક છોકરો પોતાના પિતાને પૂછે છે, “બાવાજી, આ વાતનો મતલબ શું છે?” પિતાએ કહ્યું, “મને નથી ખબર.” છોકરો થોડો અચંબામાં પડ્યો. “તો બાવા સાહેબને પૂછી લઈએ?” પિતાએ હસીને કહ્યું, “પૂછીશું તો ખરા. પણ પહેલા આપણે પોતે જોઈ લઈએ.” છોકરાએ પૂછ્યું, “પણ આપણે પોતે કેવી રીતે સમજી શકીએ?” પિતાએ કુરઆન હાથમાં લઈને કહ્યું, “વાંચીને.” છોકરો બોલ્યો, “પણ જો આપણી સમજ ખોટી નીકળે તો?” પિતાએ કહ્યું, “એટલે જ તો શીખવાનું છે.” “દરેક વાતમાં કોઈ બીજાની સમજણ પર નિર્ભર રહીશું, તો આપણી પોતાની સમજણ ક્યારે ઊભી થશે?” આપણે દુનિયાની દરેક બાબતમાં આવું નથી કરતા. ડૉક્ટર પાસે જઈએ, પણ દવા શું છે એ પણ વાંચીએ. બેંકમાં પૈસા મૂકીએ, તો કાગળ શું કહે છે એ પણ જોઈએ. મકાન ખરીદીએ, તો દસ્તાવેજ વાંચીએ. મોબાઇલ ખરીદીએ, તો એની માહિતી શોધીએ. પણ દીનની વાત આવે, ત્યારે અચાનક આપણે કહેવા લાગીએ, “મારે શું કરવું છે? બાવા સાહેબને ખબર છે.” શા માટે? કુરઆન માત્ર બાવા સાહેબ માટે આવ્યું છે? અલ્લાહે મોમીનને સમજવા માટે અકલ આપી નથી? કુરઆન સૂરહ સાદ ૩૮:૨૯માં કહે છે કે આ એક બરકતવાળી કિતાબ છે, જેથી લોકો એની આયતો પર વિચાર કરે અને અકલવાળા નસીહત મેળવે. તો પછી એક વાર પોતે પણ વાંચીને જોવું જોઈએ ને? એક વાર આયત શોધવી જોઈએ. એક વાર તેનો સંદર્ભ જોવો જોઈએ. એક વાર સમજવાનો પ્રયાસ કરવો જોઈએ. પછી બાવા સાહેબ શું કહે છે એ પણ સાંભળો. કોઈ આલિમ શું સમજાવે છે એ પણ સાંભળો. બીજા વિદ્વાનો શું કહે છે એ પણ જાણો. પણ છેલ્લે સવાલ તો આ જ છે, “સાચું શું છે?” “કોણે કહ્યું?” એ નહીં. કારણ કે જો આપણે હંમેશા કહીએ, “બાવા સાહેબ કહેશે ત્યારે સમજાશે,” તો ધીમે ધીમે એક ખતરનાક આદત પડી જાય છે. પોતે કુરઆન વાંચવાની જરૂર નથી. પોતે સવાલ કરવાની જરૂર નથી. પોતે તપાસવાની જરૂર નથી. પોતે વિચારવાની જરૂર નથી. અને પછી માણસ દીન શીખતો નથી. માણસ માત્ર કોઈની વાત યાદ રાખે છે. માર્ગદર્શકની જરૂર હોઈ શકે. પણ પોતાની અકલને તાળું મારવાની જરૂર નથી. બાવા સાહેબ પાસે શીખો. પણ બાવા સાહેબ પર આખું શીખવાનું કામ છોડી ન દો. કુરઆન ખોલો. આયત વાંચો. મતલબ સમજો. સંદર્ભ જુઓ. સવાલ કરો. અને પછી જે વાત સત્ય લાગે, એને દિલથી સ્વીકારો. કારણ કે કિયામતના દિવસે કદાચ આપણે આ બહાનું નહીં આપી શકીએ, “મને તો બાવા સાહેબે આવું કહ્યું હતું.” પોતાની અકલ અલ્લાહે આપી છે. એનો ઉપયોગ પણ આપણે જ કરવાનો છે. એપિસોડ ૨૭ હુકમ કોનો અને હદ કેટલી? એક શહેરમાં એક કાયદો હતો. કાયદો કહેતો હતો કે રસ્તા પર ટ્રાફિક કોણ ચલાવશે. એક દિવસ ટ્રાફિક અધિકારીએ એક માણસને રોક્યો. “આગળ ન જશો.” માણસ ઊભો રહી ગયો. થોડી વાર પછી તેણે પૂછ્યું, “સાહેબ, હું આગળ કેમ ન જઈ શકું?” અધિકારીએ કહ્યું, “કારણ કે મેં કહ્યું છે.” માણસે કહ્યું, “તમારી વાતનો આદર છે. પણ આ હુકમ કાયદા પ્રમાણે છે?” અધિકારીએ કહ્યું, “હું અધિકારી છું. મારી વાત જ કાયદો છે.” માણસ હસ્યો. “ના સાહેબ. તમને કાયદો અમલમાં મૂકવાનો અધિકાર મળ્યો છે. કાયદો પોતે બનાવવાનો નહીં.” આ નાની વાતમાં ધર્મ માટે પણ એક મોટી સમજણ છુપાયેલી છે. કોઈ માણસ આલિમ હોય, રાહ બતાવનાર હોય, ધાર્મિક નેતા હોય, અથવા જમાતની મોટી જવાબદારી સંભાળતો હોય, એનો આદર થઈ શકે. એની સલાહ સાંભળી શકાય. એની સમજણમાંથી ફાયદો લઈ શકાય. પણ એક સવાલ હંમેશા રહે છે. “આ વાત અલ્લાહનો હુકમ છે, કે તમારી સલાહ?” બન્નેને એક કરી દઈએ, ત્યાંથી ગડબડ શરૂ થાય છે. કુરઆન સૂરહ અન-નિસા ૪:૫૯માં અલ્લાહ અને રસૂલની આજ્ઞા માનવાની સાથે, સત્તાવાળાઓની આજ્ઞા માનવાની વાત કરે છે. પણ એ જ આયતમાં આગળ કહે છે કે, જો કોઈ બાબતમાં મતભેદ થાય, તો તેને અલ્લાહ અને રસૂલ તરફ પાછી ફેરવો. સમજણ: એટલે માણસને મળેલી સત્તા અલ્લાહથી ઉપર નથી. માણસની આજ્ઞાની પણ એક હદ છે. માર્ગદર્શન આપનારને માર્ગ બતાવવાનો અધિકાર છે. પણ માર્ગ બદલી નાખવાનો અધિકાર નથી. દીન સમજાવવાનો અધિકાર છે. પણ દીનમાં પોતાની વાતને અલ્લાહનો હુકમ બનાવી દેવાનો અધિકાર નથી. આપણે એક વાત ભૂલી જઈએ છીએ. “બાવા સાહેબે કહ્યું છે.” આ વાક્ય ધીમે ધીમે, “એટલે અલ્લાહનો હુકમ છે” માં કેવી રીતે બદલાઈ જાય છે, એનો આપણને ખ્યાલ પણ નથી આવતો. એક વાર પોતાને આ સવાલ પૂછજો. જો કોઈ વાત ખરેખર અલ્લાહનો હુકમ છે, તો એ વાતનો પુરાવો પૂછવો અદબની વિરુદ્ધ કેવી રીતે થઈ શકે? અને જો કોઈ વાત માત્ર માણસની સલાહ છે, તો એને દીનનો ફરજિયાત હુકમ કેમ બનાવવો? આદર રાખો. સલાહ લો. શીખો. પણ એક વાત યાદ રાખો. અલ્લાહનો હુકમ, રસૂલુલ્લાહની સુન્નત, અને માણસની પોતાની સમજણ, આ ત્રણેયને એક જ દરજ્જો આપવો, એ દીનની સમજણ નથી. કારણ કે, જે માણસ તમને અલ્લાહ તરફ લઈ જાય, એ માર્ગદર્શક છે. અને જે માણસ પોતાની વાતને અલ્લાહની વાત જેટલી જ અંતિમ બનાવી દે, ત્યાં સવાલ માણસનો નથી. સવાલ સત્તાનો છે. અને સવાલ એ છે, આપણે અલ્લાહના બંદા છીએ, કે કોઈ માણસના હુકમના? એપિસોડ ૨૬ ડર કોનો? અલ્લાહનો કે માણસનો? એક રાત્રે એક માણસ એકલો બેઠો હતો. એના હાથમાં બે કાગળ હતા. પહેલા કાગળ પર લખેલું હતું, “અલ્લાહ શું કહે છે?” બીજા કાગળ પર લખેલું હતું, “લોકો શું કહેશે?” એણે પહેલો કાગળ વાંચ્યો. પછી બીજો. પછી ફરી પહેલો. અને આખી રાત ઊંઘી શક્યો નહીં. સવારે એ પોતાના મિત્ર પાસે ગયો. મિત્રે પૂછ્યું, “શું થયું?” એણે બંને કાગળ બતાવ્યા. “મને સમજાતું નથી કે કોની વાત માનું.” મિત્રે પૂછ્યું, “પહેલા કાગળમાં શું છે?” “અલ્લાહનો હુકમ.” “અને બીજામાં?” “લોકોનો ડર.” મિત્રે કહ્યું, “તો પછી સમસ્યા શું છે?” માણસ બોલ્યો, “સમસ્યા એ છે કે અલ્લાહ મને આખિરત માટે જવાબદાર બનાવશે.” “હા.” “પણ લોકો મને આજથી જ સજા કરશે.” મિત્રે પૂછ્યું, “કેવી સજા?” “જમાતમાંથી બહાર કરવાની.” “લોકો વાત કરવાનું બંધ કરશે.” “કોઈ કાર્યક્રમમાં નહીં બોલાવે.” “કોઈ સંબંધ તોડી શકે.” “કોઈ કહી શકે કે હું બગડી ગયો છું.” મિત્ર થોડો સમય ચૂપ રહ્યો. પછી પૂછ્યું, “અને જો અલ્લાહની સામે સાચા હોવ તો?” માણસે કહ્યું, “તો આખિરતમાં હું બચી શકું.” મિત્રે કહ્યું, “તો તને વધારે ડર કોનો છે?” માણસે જવાબ ન આપ્યો. કુરઆન કહે છે, “લોકોથી ન ડરો, મારાથી ડરો.” સૂરહ અલ-માઇદહ ૫:૪૪. આ એક વાક્ય માત્ર ડર વિશે નથી. આ માણસની અંદરની માલિકી વિશે છે. કારણ કે જેને તમે સૌથી વધારે ડરો છો, ધીમે ધીમે એની સામે તમે પોતાની સ્વતંત્રતા ગુમાવવા લાગો છો. એક સમય હતો જ્યારે લોકો કહેતા, “અલ્લાહ નારાજ થશે.” પછી ક્યારેક વાત બદલાઈ ગઈ, “બાવા સાહેબ નારાજ થશે.” પહેલા માણસ પોતાના અમલ વિશે વિચારતો હતો. હવે એ વિચારવા લાગ્યો, “મારા વિશે શું કહેવાશે?” પહેલા સવાલ હતો, “આ સાચું છે?” હવે સવાલ છે, “આપણા મોટા લોકોને ગમશે?” ફરક બહુ મોટો છે. એક યુવાને એક ધાર્મિક માણસને પૂછ્યું, “જો હું તમારી વાત સાથે સહમત ન હોઉં તો?” એણે કહ્યું, “તને ખબર છે એનું પરિણામ શું આવશે?” “શું?” “તને લોકોમાં ઊભો રહેવું મુશ્કેલ થઈ જશે.” યુવાને કહ્યું, “પણ અલ્લાહની સામે?” એ માણસે કહ્યું, “એ તો અલ્લાહ જાણે.” યુવાન હસ્યો. “એ જ તો મારું સવાલ છે.” “મારે લોકોની સામે સારી છબી બચાવવી છે કે અલ્લાહની સામે મારી આત્મા?” થોડી ક્ષણ શાંતિ રહી. પછી યુવાને કહ્યું, “મને કોઈ માણસનો અપમાન નથી કરવો.” “મને કોઈ જમાત તોડવી નથી.” “મને કોઈ વડીલ સાથે બેઅદબી નથી કરવી.” “પણ જો સત્ય સમજવા માટે મને સવાલ કરવો પડે…” “તો હું સવાલ કરીશ.” “જો મારી ભૂલ હોય તો સુધરી જઈશ.” “પણ માત્ર એટલા માટે ચૂપ નહીં રહીશ કે કોઈ માણસ નારાજ થઈ જશે.” આ છે ફરક. અલ્લાહનો ડર માણસને સુધારે છે. માણસનો ડર માણસને છુપાવે છે. અલ્લાહનો ડર હોય તો માણસ પોતાની ભૂલ સ્વીકારે છે. માણસનો ડર હોય તો માણસ પોતાની ભૂલ છુપાવે છે. અલ્લાહનો ડર હોય તો માણસ કહે, “મેં ખોટું કર્યું.” માણસનો ડર હોય તો માણસ કહે, “બધા આવું જ કરે છે.” અલ્લાહનો ડર માણસને સત્ય તરફ લઈ જાય છે. માણસનો ડર માણસને ભીડ તરફ લઈ જાય છે. અને અહીં સૌથી મોટો સવાલ છે. જો કોઈ ધાર્મિક વ્યવસ્થા તમને અલ્લાહની નજીક લાવે, તો એ સારી વાત છે. પણ જો એ જ વ્યવસ્થા તમને કહે, “અમારાથી ડરો.” “અમારી સામે સવાલ ન કરો.” “અમારી મંજૂરી વગર આગળ ન વધો.” “અમારી નારાજગીથી ડરો.” તો થોભીને વિચારજો. આ ડર તમને અલ્લાહ તરફ લઈ જઈ રહ્યો છે કે માણસ તરફ? કારણ કે અલ્લાહનો બંદો બનવા માટે, કોઈ માણસનો ડર રાખવો ફરજિયાત નથી. એક દિવસ કબર પાસે કોઈ જમાત ઊભી નહીં રહે. કોઈ બાવા સાહેબ તમારી જગ્યાએ જવાબ નહીં આપે. કોઈ ભીડ તમારી જગ્યાએ કયામતના સવાલોના જવાબ નહીં આપે. ત્યાં માણસ એકલો હશે. અને સવાલ પણ વ્યક્તિગત હશે. એટલે આજે જ નક્કી કરવું પડશે, મારી વફાદારી અલ્લાહ સાથે છે કે મારી વફાદારી માત્ર લોકોની મંજૂરી સાથે? કારણ કે લોકોની ખુશી મેળવતા મેળવતા, ક્યારેક માણસ અલ્લાહની રઝા ગુમાવી બેસે છે. અને આખરે… જે માણસથી આપણે દુનિયામાં ડરતા હતા, એ માણસ પણ એક દિવસ કબરમાં હશે. પણ જે અલ્લાહથી આપણે સાચા અર્થમાં ડરવાનું શીખ્યા, એ જ અલ્લાહ સામે આપણે આખરે ઊભા થવાના છીએ. એપિસોડ ૨૫ આખી ભીડ ખોટી હોય તો? એક ગામમાં દર વર્ષે એક જ દિવસે મોટો મેળો ભરાતો. ગામના ચોરાહા પર એક મોટું ઘંટડું લટકતું. મેળો શરૂ થાય ત્યારે ઘંટડું વગાડવામાં આવતું. એક વર્ષે એક બાળક પોતાના પિતાની સાથે મેળામાં ગયું. ઘંટડું વાગ્યું. ભીડ એક જ દિશામાં દોડવા લાગી. બાળકે પૂછ્યું, “બધા ક્યાં જાય છે?” પિતાએ કહ્યું, “જ્યાં બધા જાય છે ત્યાં.” બાળકે ફરી પૂછ્યું, “પણ ત્યાં શું છે?” પિતાએ કહ્યું, “મને ખબર નથી.” બાળક થોભી ગયું. “તો આપણે પણ કેમ જઈએ?” પિતાએ કહ્યું, “કારણ કે બધા જાય છે.” બાળકે આસપાસ જોયું. હજારો લોકો એક જ દિશામાં જઈ રહ્યા હતા. એણે ધીમેથી કહ્યું, “જો આખી ભીડ ખાડામાં જઈ રહી હોય તો?” પિતાએ તરત એની તરફ જોયું. બાળક બોલ્યું, “ત્યારે પણ આપણે પાછળ જ જઈશું?” પિતાએ જવાબ ન આપ્યો. કેટલીક વાર એક બાળકનો સવાલ આખા ગામ કરતાં મોટો હોય છે. કારણ કે ભીડ પાસે સંખ્યા હોય છે. સત્ય પાસે સંખ્યા હોવી જરૂરી નથી. કુરઆનમાં એક ખૂબ જ ગંભીર ચેતવણી છે. જો તમે ધરતી પરના મોટા ભાગના લોકોની પાછળ ચાલશો, તો તેઓ તમને અલ્લાહના માર્ગથી ભટકાવી શકે છે. સૂરહ અલ-અનઆમ ૬:૧૧૬. આ આયતનો અર્થ એ નથી કે જે વધારે લોકો કરે તે દરેક વસ્તુ ખોટી છે. અર્થ એ છે કે સંખ્યા પોતે સત્યનો પુરાવો નથી. હવે આ વાત આપણા સમાજમાં લઈ આવો. કોઈ કહે, “આ તો આખી જમાત કરે છે.” બીજો કહે, “અમારા બધા વડીલો આવું જ કરતા હતા.” ત્રીજો કહે, “હજારો લોકો બાવા સાહેબની વાત માને છે.” સવાલ એ છે… તો શું? હજારો લોકો માનતા હોય તો કોઈ વાત આપમેળે અલ્લાહનો હુકમ બની જાય? જો એવું હોય, તો સત્ય શોધવા માટે કુરઆનની જરૂર જ શું? માત્ર ગણતરી કરી લઈએ. “કેટલા લોકો માને છે?” “દસ હજાર.” “ચાલો, સાચું હશે.” આ દીન નથી. આ તો મતદાન છે. અને અલ્લાહનો હુકમ બહુમતીથી પસાર થતો બિલ નથી. એક યુવાને જમાતની બેઠકમાં કહ્યું, “મને આ વાત સમજાતી નથી.” એક માણસે કહ્યું, “શું?” “જો કોઈ વાત સાચી છે તો એની દલીલ આપો.” જવાબ આવ્યો, “બધા માને છે.” “એ દલીલ નથી.” “બાવા સાહેબ માને છે.” “એ પણ દલીલ નથી.” “વડીલો માને છે.” “એ પણ દલીલ નથી.” માણસ ગુસ્સે થઈ ગયો. “તો તું જ એકલો સાચો છે?” યુવાન હસ્યો. “ના.” “તો?” “હું એકલો હોઉં એટલે હું સાચો નથી.” “પણ તમે બધા હો એટલે તમે સાચા પણ નથી.” બેઠકમાં શાંતિ છવાઈ ગઈ. યુવાને આગળ કહ્યું, “મને મારી સંખ્યા બતાવવાની જરૂર નથી.” “મારે દલીલ બતાવવી છે.” “તમારી સંખ્યા મોટી હોય તો પણ સત્ય એ જ રહેશે.” “અને મારી સંખ્યા શૂન્ય હોય તો પણ સત્ય એ જ રહેશે.” એક વૃદ્ધે પૂછ્યું, “તો પછી જમાતની જરૂર શું?” યુવાને કહ્યું, “જરૂર છે.” “એકતા જોઈએ.” “ભાઈચારો જોઈએ.” “એકબીજાની મદદ જોઈએ.” “પણ જમાતની સંખ્યા સત્યનું માપદંડ નથી.” પછી એણે એક વાત કહી, “ભીડ રસ્તો બતાવી શકે છે.” “પણ ભીડ ક્યારેય કુરઆન નથી બની જતી.” આ વાત સાંભળીને એક માણસ બોલ્યો, “પણ એકલો માણસ ખોટો પણ હોઈ શકે.” યુવાને કહ્યું, “બિલકુલ.” “એટલે તો મેં ક્યારેય કહ્યું નથી કે એકલો માણસ સાચો છે.” “મેં માત્ર એટલું કહ્યું છે કે…” એકલો માણસ ખોટો હોઈ શકે છે. પણ આખી ભીડ પણ ખોટી હોઈ શકે છે. અને ક્યારેક સત્યની સૌથી મોટી પરીક્ષા એ હોય છે કે, જ્યારે આસપાસના બધા લોકો એક જ વાત કહેતા હોય, ત્યારે તમે દલીલ તપાસવાની હિંમત રાખો છો કે નહીં. નૂહ અલૈહિસ્સલામની કહાણી યાદ કરો. વર્ષો સુધી સમજાવ્યું. લોકોએ મજાક કરી. ઘણા લોકો જોડાયા નહીં. પણ સંખ્યા ઓછી હોવાને કારણે સત્ય ખોટું થયું નહીં. અને નૂહ અલૈહિસ્સલામ એકલા હોવાને કારણે અલ્લાહની નજરમાં નાના થયા નહીં. એટલે આજે જો કોઈ તમને કહે, “તું એકલો કેમ સવાલ કરે છે?” તો ગભરાશો નહીં. શાંતિથી પૂછજો, “હું એકલો છું એનો પુરાવો શું છે કે હું ખોટો છું?” અને જો કોઈ કહે, “બધા આવું જ કરે છે.” તો માત્ર એક સવાલ પૂછજો, “બધા કરે છે — પણ અલ્લાહે કહ્યું છે?” આ બે વાક્ય કદાચ આખી જિંદગીની વિચારવાની રીત બદલી શકે છે. કારણ કે… ભીડમાં ઊભા રહેવું સહેલું છે. ભીડ સામે સત્ય શોધવું મુશ્કેલ છે. પણ ઇતિહાસમાં મોટા ફેરફારો હંમેશા ભીડથી શરૂ થયા નથી. ક્યારેક એક માણસે કહ્યું હતું, “આ સાચું નથી.” અને ત્યાંથી આખી દુનિયાની વિચારસરણી બદલાઈ ગઈ. આથી સત્યની કિંમત લોકોની સંખ્યાથી ન માપશો. અલ્લાહની સામે તમારી જવાબદારી છે. અને કયામતના દિવસે કદાચ સવાલ એ નહીં થાય કે, “તમારી સાથે કેટલા લોકો હતા?” સવાલ એ હશે, “તમને સત્ય સમજાયું ત્યારે તમે તેની સાથે શું કર્યું?” એપિસોડ ૨૪ સત્ય મારી વિરુદ્ધ હોય તો? એક શહેરમાં એક મોટો વેપારી હતો. એના વેપારની ઘણી શાખાઓ હતી. લોકો એને માન આપતા. એના શબ્દની કિંમત હતી. એક દિવસ એની ઓફિસમાં એક કર્મચારી આવ્યો. એણે કહ્યું, “સાહેબ, એક વાત કહેવી છે.” વેપારીએ કહ્યું, “કહો.” “આ હિસાબમાં ભૂલ છે.” વેપારી તરત બોલ્યો, “મારા હિસાબમાં?” “હા સાહેબ.” “તમે જાણો છો હું આ વ્યવસાય કેટલાં વર્ષથી ચલાવું છું?” “જાણું છું.” “તો પછી મને હિસાબ શીખવશો?” કર્મચારી શાંત રહ્યો. પછી ધીમેથી બોલ્યો, “હું તમને હિસાબ શીખવતો નથી.” “તો?” “હું માત્ર આંકડા બતાવું છું.” વેપારીએ કાગળ જોયો. થોડી વાર પછી બોલ્યો, “બરાબર. ભૂલ મારી છે.” કર્મચારી આશ્ચર્યમાં પડી ગયો. “સાહેબ?” વેપારી હસ્યો. “જો હું મોટો છું એટલે મારી ભૂલ સાચી થઈ જાય…” “તો પછી હિસાબ રાખવાની જરૂર જ શું?” આ વાત નાની હતી. પણ દીન માટે બહુ મોટી છે. કારણ કે ક્યારેક આપણે માણસને એટલો મોટો બનાવી દઈએ છીએ કે, એની ભૂલ સ્વીકારવાની શક્યતા જ આપણા મનમાંથી કાઢી નાખીએ છીએ. પછી વાત શરૂ થાય છે, “બાવા સાહેબે કહ્યું છે.” અને ધીમે ધીમે બદલાય છે, “બાવા સાહેબ ખોટા હોઈ જ નહીં શકે.” પછી, “જો વાત કુરઆન સાથે ન મળે તો કુરઆન સમજવામાં મારી ભૂલ હશે.” અને અંતે, “સત્ય જે હોય તે હોય, બાવા સાહેબની વાત બચાવવી જ છે.” અહીંથી સવાલ ઊભો થાય છે. આપણે સત્યને બચાવીએ છીએ કે વ્યક્તિને? એક દિવસ જમાતની બેઠકમાં કોઈએ એક વાત રજૂ કરી. એક યુવાને હાથ ઊંચો કર્યો. “મને એક સવાલ છે.” બાજુમાંથી અવાજ આવ્યો, “ફરી સવાલ?” યુવાને કહ્યું, “હા.” “શું સવાલ છે?” “જો આ વાત ખરેખર અલ્લાહની છે, તો એની દલીલ શું છે?” એક માણસે કહ્યું, “તને બાવા સાહેબ પર વિશ્વાસ નથી?” યુવાને જવાબ આપ્યો, “વિશ્વાસ છે.” “તો પછી?” “પણ મારો વિશ્વાસ કોઈ માણસને ભૂલથી ઉપર નથી બનાવતો.” બેઠકમાં શાંતિ છવાઈ ગઈ. યુવાને આગળ કહ્યું, “હું બાવા સાહેબનો વિરોધ કરવા નથી આવ્યો.” “હું સત્ય સમજવા આવ્યો છું.” “જો તેમની વાત સાચી હશે, તો હું એમની સાથે છું.” “જો મારી સમજ ખોટી હશે, તો હું મારી સમજ સુધારીશ.” “પણ જો વાત ખોટી સાબિત થાય…” એ થોડો અટક્યો. પછી બોલ્યો, “તો સત્યને બાવા સાહેબની ઈજ્જત બચાવવા માટે ખોટું કેવી રીતે બનાવી શકું?” કોઈએ કહ્યું, “તું બહુ આગળ વધી રહ્યો છે.” યુવાને સ્મિત કર્યું. “કદાચ.” “પણ એક વાત કહો.” “જો સત્ય બાવા સાહેબની તરફેણમાં હોય, તો મને સત્ય સ્વીકારવામાં વાંધો નથી.” “અને જો સત્ય એમની વિરુદ્ધ જાય?” “તો પણ સત્ય સત્ય જ રહેશે.” એક વૃદ્ધે ધીમેથી કહ્યું, “બેટા, આ વાત કઠિન છે.” યુવાને કહ્યું, “હા.” “કારણ કે માણસને પોતાની માન્યતા છોડવી મુશ્કેલ છે.” “પણ સત્ય છોડવું વધુ ખતરનાક છે.” કુરઆન આપણને ન્યાય માટે ઊભા રહેવાનું કહે છે, ભલે વાત પોતાની જાત, પોતાના માતા-પિતા અથવા પોતાના નજીકના લોકો સામે જ કેમ ન હોય. સૂરહ અન-નિસા ૪:૧૩૫. એમાં એક ઊંડો સિદ્ધાંત છે. સત્ય માટે વ્યક્તિ છોડવી પડે તો વ્યક્તિ છોડો. વ્યક્તિ બચાવવા સત્ય ન છોડો. આ વાત માત્ર બાવા સાહેબ માટે નથી. આપણા માટે પણ છે. કારણ કે ક્યારેક આપણે પણ પોતાની પસંદગીના માણસ માટે દલીલો શોધીએ છીએ. પોતાના જૂથ માટે બહાના બનાવીએ છીએ. પોતાની પરંપરા માટે કુરઆનના શબ્દોને ખેંચીએ છીએ. અને પછી કહીએ છીએ, “અમે તો દીન બચાવી રહ્યા છીએ.” કદાચ નહીં. કદાચ આપણે માત્ર… આપણી માન્યતા બચાવી રહ્યા છીએ. સાચી વફાદારી એ નથી કે, “મારા નેતા ક્યારેય ખોટા નહીં હોય.” સાચી વફાદારી કદાચ આ છે, “મારો નેતા સત્યની સાથે હોય ત્યાં સુધી હું એની સાથે છું.” કારણ કે માણસ બદલાય છે. સત્તા બદલાય છે. જમાના બદલાય છે. નેતાઓ આવે છે અને જાય છે. પણ સત્યને કોઈ પદની જરૂર નથી. અને અલ્લાહના હુકમને કોઈ માણસની સહીની જરૂર નથી. એટલે આજે એક સવાલ પોતાને પૂછીએ. જો કાલે સત્ય અને મારી પ્રિય વ્યક્તિની વાત વચ્ચે પસંદગી કરવી પડે… તો હું કોને પસંદ કરીશ? જો જવાબ “સત્ય” છે, તો તમે માણસના અનુયાયી નથી. તમે સત્યના અનુયાયી છો. અને કદાચ આ જ સાચી વફાદારી છે. એપિસોડ ૨૩ સવાલ પૂછનાર દુશ્મન છે? એક મસ્જિદની બહાર બે માણસ વાત કરતા હતા. એક યુવાને કહ્યું, “મને એક વાત સમજાતી નથી.” સામેવાળાએ તરત કહ્યું, “ફરી સવાલ?” “હા.” “તું બહુ સવાલ કરે છે.” યુવાન હસ્યો. “સવાલ કરવો ખરાબ છે?” “જ્યારે મોટા લોકો વાત કરતા હોય ત્યારે સવાલ ન કરવા જોઈએ.” “એવું કોણે કહ્યું?” “બાવા સાહેબે.” યુવાન થોડી વાર ચૂપ રહ્યો. પછી બોલ્યો, “એમણે સવાલ ન પૂછવાનો પણ સવાલનો જવાબ આપી દીધો?” સામેવાળો હસી પડ્યો. “તું મજાક ન કર.” “હું મજાક નથી કરતો.” “તો શું કરે છે?” “સમજવા માંગું છું.” “બધું સમજવાની જરૂર નથી.” “કેમ?” “વિશ્વાસ રાખ.” યુવાને પૂછ્યું, “વિશ્વાસ કોના પર?” “બાવા સાહેબ પર.” “અને અલ્લાહ પર?” “અલ્લાહ પર તો છે જ.” યુવાને કહ્યું, “તો એક વાત કહો.” “શું?” “જો બાવા સાહેબની વાત સાચી હોય…” “હા.” “તો સવાલથી એને શું નુકસાન?” સામેવાળો ચૂપ. યુવાન આગળ બોલ્યો, “સોનું ખરું હોય તો કસોટીથી ડરે?” “ના.” “દવા સારી હોય તો ડોક્ટર ટેસ્ટથી ડરે?” “ના.” “સત્ય હોય તો સવાલથી ડરે?” સામેવાળો ધીમેથી બોલ્યો, “ના.” યુવાને કહ્યું, “તો પછી જે વાતને સવાલથી બચાવવી પડે…” “એને બચાવવાની જરૂર કેમ પડે?” થોડી વાર શાંતિ રહી. પછી સામેવાળાએ કહ્યું, “પણ લોકો સવાલ કરવા લાગે તો જમાતમાં શિસ્ત કેવી રીતે રહેશે?” યુવાને જવાબ આપ્યો, “શિસ્ત અને મૌન એક જ વસ્તુ નથી.” “એટલે?” “મસ્જિદમાં બધા લોકો એકસાથે નમાઝ પઢે છે.” “હા.” “એ એકતા છે.” “હા.” “પણ નમાઝ પછી કોઈ પૂછે કે ‘આ વાત કુરઆનમાં ક્યાં છે?’ તો એ બગાવત કેવી રીતે થઈ?” “હું…” “સવાલ કરનાર જમાતનો દુશ્મન નથી.” “કદાચ એ જ માણસ જમાતને ખોટી દિશામાં જવાથી બચાવી રહ્યો હોય.” હવે વાત થોડી ગંભીર થઈ. યુવાને કહ્યું, “યાદ છે, ઇબ્રાહીમ અલૈહિસ્સલામે પણ સવાલ કર્યો હતો?” “કયો?” “જ્યારે તેમણે અલ્લાહ પાસે પૂછ્યું કે મૃતકોને કેવી રીતે જીવંત કરવામાં આવે છે, ત્યારે અલ્લાહે તેમને પૂછ્યું કે શું તમને વિશ્વાસ નથી?” “તેમણે કહ્યું હતું કે વિશ્વાસ છે, પણ દિલને સંતોષ મળે તે માટે પૂછું છું.” સૂરહ અલ-બકરહ ૨:૨૬૦. યુવાને કહ્યું, “વિશ્વાસ હોવા છતાં સમજવા માટે સવાલ થઈ શકે.” “તો પછી આપણે કેમ માનીએ છીએ કે સવાલ એટલે અવિશ્વાસ?” સામેવાળો હવે કંઈ બોલ્યો નહીં. યુવાને ધીમેથી કહ્યું, “ખરેખર ખતરો સવાલમાં નથી.” “તો ક્યાં છે?” “ખતરો એ છે કે માણસ સવાલ કરવાનું જ બંધ કરી દે અને પછી જે સાંભળે એને દીન માની લે.” એ સમયે બાજુમાંથી એક વૃદ્ધ પસાર થતા હતા. તેમણે વાત સાંભળી. થોભીને કહ્યું, “બેટા, એક વાત યાદ રાખજે.” “જી.” “અલ્લાહે આપણને અકલ આપી છે.” “કુરઆન આપ્યું છે.” “અને સત્ય-અસત્ય વચ્ચે ફરક કરવાની જવાબદારી પણ આપી છે.” “એટલે કોઈ માણસને સવાલ કરવો એટલે એની બેઇજ્જતી કરવી નથી.” “જો સવાલનો હેતુ સત્ય શોધવાનો હોય.” યુવાને કહ્યું, “તો પછી સાચો નેતા સવાલ સાંભળીને શું કહે?” વૃદ્ધ હસ્યા. “એ નહીં કહે કે ‘મારી ઉપર શંકા કેમ કરે છે?’” “એ કહેશે…” ‘ચાલ, સાથે મળીને કુરઆન અને દલીલમાં તપાસીએ.’ થોડી ક્ષણ પછી વૃદ્ધ આગળ ચાલ્યા ગયા. યુવાને પોતાના મિત્ર તરફ જોયું. “હવે સમજાયું?” “શું?” “સવાલ પૂછવાથી જમાત તૂટતી નથી.” “તો શું તોડે છે?” યુવાને ધીમેથી કહ્યું, “જ્યારે સત્ય કરતાં વ્યક્તિ મોટી થઈ જાય, ત્યારે જમાત અંદરથી તૂટવાનું શરૂ થાય છે.” કારણ કે સવાલને દબાવીને મળેલી શાંતિ, સાચી શાંતિ નથી. એ માત્ર… ડરનું મૌન છે. અને જ્યાં સવાલ પૂછવાની મનાઈ હોય, ત્યાં એક દિવસ લોકો સત્ય પૂછવાનું પણ ભૂલી જાય છે. એપિસોડ ૨૨ ‘બાપદાદા પણ આવું જ કરતા હતા’ એક ઘરમાં દાદા જૂની અલમારી ખોલીને એક બહુ જૂનું તાળું કાઢે છે. પૌત્ર પૂછે છે, “દાદા, આ શું છે?” દાદા કહે, “આ આપણા દાદાના સમયનું તાળું છે.” પૌત્ર પૂછે છે, “હજુ ચાલે છે?” “ના.” “ચાવી છે?” “ના.” “તો રાખ્યું શા માટે છે?” દાદા ગર્વથી કહે, “અમારા બાપદાદા વાપરતા હતા.” પૌત્ર થોડું વિચારે છે. “દાદા…” “હા?” “બાપદાદા વાપરતા હતા એટલે તાળું આજે પણ સારું ગણાય?” દાદા કહે, “એમ નહીં.” પૌત્ર હસીને કહે, “તો પછી દીન ની વાત આવે ત્યારે આ જવાબ કેમ ચાલે છે?” ઘરમાં અચાનક શાંતિ થઈ જાય છે. “અમારા બાપદાદા પણ આવું જ કરતા હતા.” આ વાક્ય બહુ શક્તિશાળી છે. પણ એક વાત યાદ રાખવી જરૂરી છે. જૂનું હોવું અને સાચું હોવું એક જ વસ્તુ નથી. કોઈ રીત સો વર્ષ જૂની હોઈ શકે. પાંચસો વર્ષ જૂની હોઈ શકે. હજાર વર્ષથી ચાલતી હોઈ શકે. પણ સવાલ એ જ રહેશે, એ અલ્લાહે શીખવી છે કે માણસોએ શરૂ કરી છે? કુરઆન આપણને એવા લોકોની વાત પણ કહે છે જેઓ સત્ય સામે દલીલ તરીકે પોતાના બાપદાદાની પરંપરા રજૂ કરતા હતા. તેમને કહેવામાં આવતું, “અલ્લાહે જે ઉતાર્યું છે તેનું અનુસરણ કરો.” તેઓ કહેતા, “ના, અમે તો એ જ કરીશું જે અમારા બાપદાદા કરતા આવ્યા છે.” સૂરહ અલ-બકરહ ૨:૧૭૦. વિચારવા જેવી વાત છે. જો બાપદાદાની દરેક વાત જ સત્યનો પુરાવો હોત, તો કોઈ સુધારાની જરૂર જ ન પડત. કોઈ નબીની જરૂર ન પડત. કોઈ વહીની જરૂર ન પડત. કારણ કે દરેક પેઢી કહેતી, “અમારા પહેલાંના લોકો સાચા હતા.” હવે કલ્પના કરો. એક માણસ દુકાનમાં જાય છે. દુકાનદાર એને જૂનું મશીન બતાવે છે. માણસ પૂછે, “આમાં નવી ટેકનોલોજી કેમ નથી?” દુકાનદાર કહે, “અમારા બાપદાદા પણ આ જ મશીન વાપરતા હતા.” માણસ કહે, “પણ હવે તો એ ચાલતું જ નથી!” દુકાનદાર કહે, “ચાલે કે ન ચાલે, પરંપરા છે.” માણસ હસીને બહાર નીકળી જાય. પણ જ્યારે વાત દીન ની આવે, ત્યારે આપણે ઘણી વાર આ જ તર્ક સ્વીકારી લઈએ છીએ. “આ કેમ?” “બાપદાદા કરતા હતા.” “ક્યાંથી આવ્યું?” “બાપદાદા કરતા હતા.” “અલ્લાહનો હુકમ છે?” “અમારા મોટા લોકો કરતા આવ્યા છે.” અહીં એક નાજુક ફરક છે. બાપદાદાનો આદર કરવો એક વાત છે. બાપદાદાની દરેક વાતને અલ્લાહની આજ્ઞા માનવી બીજી વાત છે. આપણા વડીલો આપણને ઘણું સારું આપી ગયા હોઈ શકે. તેમનો અનુભવ કિંમતી છે. તેમની મહેનતનું સન્માન થવું જોઈએ. પણ દીન નો અંતિમ માપદંડ કોણ છે? બાપદાદા? જમાત? નેતા? પરંપરા? કે અલ્લાહ? એક યુવાને પોતાના પિતાને પૂછ્યું, “જો દાદાએ કોઈ વાત કરી હોય અને કુરઆન બીજી વાત કહે તો?” પિતા થોડી વાર ચૂપ રહ્યા. પછી બોલ્યા, “તો દીકરા, કુરઆનની વાત માનવી.” યુવાને પૂછ્યું, “દાદાને ખરાબ કહેવા?” પિતાએ કહ્યું, “ના.” “દાદાનો આદર કરવો.” “પણ સત્યને દાદાથી પણ ઉપર રાખવું.” યુવાને કહ્યું, “એટલે વડીલોની ઈજ્જત પણ અને અલ્લાહની આજ્ઞા પણ?” પિતાએ કહ્યું, “હા.” “આ જ સંતુલન છે.” આ જ વાત આપણને સમજવાની છે. કારણ કે પરંપરા જ્યારે સારા આચરણને જીવંત રાખે, ત્યારે એ વારસો છે. પણ જ્યારે પરંપરા સવાલને બંધ કરી દે, ત્યારે એ કેદખાનું બની શકે છે. અને સૌથી મોટો ખતરો ત્યારે આવે છે, જ્યારે કોઈ કહે, “આ વાત ખોટી સાબિત થાય તો પણ અમે નહીં છોડીએ.” શા માટે? “કારણ કે અમારા બાપદાદા કરતા હતા.” તો પછી સવાલ થાય, જો બાપદાદા સાચા હતા તો કુરઆનની જરૂર શા માટે? કુરઆન આપણને વારસો પૂજવાનું નથી શીખવતું. એ આપણને સત્ય ઓળખવાનું શીખવે છે. આથી આગળથી જ્યારે કોઈ કહે, “અમારા બાપદાદા પણ આવું જ કરતા હતા.” ત્યારે ઝઘડો ન કરવો. માત્ર એક શાંત સવાલ પૂછવો. “બરાબર. પણ અલ્લાહે ક્યાં કહ્યું છે?” જો જવાબ મળે, “અહીં છે.” તો કુરઆન ખોલો. સમજો. તપાસો. જો સાચું હોય, તો સ્વીકારો. અને જો માત્ર એટલો જ જવાબ મળે, “બધા વર્ષોથી આવું જ કરતા આવ્યા છે…” તો સમજજો, આ ઇતિહાસનો પુરાવો હોઈ શકે છે. અલ્લાહના હુકમનો નહીં. કારણ કે સત્યની ઉંમર ગણાતી નથી. સત્યનું માપદંડ દલીલ છે. એપિસોડ ૨૧ મૂર્તિ બોલતી નથી, પણ લોકો એની તરફથી બોલવા લાગે છે એક ગામમાં એક મોટી મૂર્તિ હતી. લોકો દરરોજ એની સામે જતા. કોઈ ફૂલ ચઢાવતો. કોઈ દીવો કરતો. કોઈ માથું નમાવતો. અને કોઈ દૂરથી જ હાથ જોડતો. એક બાળક રોજ આ બધું જોતું હતું. એક દિવસ એણે પોતાના પિતાને પૂછ્યું, “અબ્બા, આ મૂર્તિ કંઈ બોલે છે?” પિતાએ કહ્યું, “ના.” “પછી સાંભળે છે?” “ના.” “પછી આપણે એને કેમ માનીએ છીએ?” પિતા થોડા ગભરાયા. “ચુપ! આવા સવાલો મોટા લોકો પાસે પૂછાતા નથી.” બાળક ફરી બોલ્યું, “પણ અબ્બા…” “જો મૂર્તિ બોલતી નથી, તો એની તરફથી આટલા બધા લોકો બોલે છે કેમ?” આ સવાલ નાનો હતો. પણ આખા ગામ માટે મોટો હતો. કારણ કે હવે મૂર્તિ કરતાં પણ મોટી વસ્તુ ઊભી થઈ હતી. મૂર્તિની આસપાસની વ્યવસ્થા. કોણ નજીક જઈ શકે. કોણ શું ચઢાવી શકે. કેટલું ચઢાવવું. ક્યારે ચઢાવવું. કઈ રીતથી નમવું. અને જો કોઈ પૂછે, “આ બધું કોણે કહ્યું?” તો જવાબ મળતો, “અમે વર્ષોથી આવું જ કરીએ છીએ.” બાળકે ફરી પૂછ્યું, “પણ મૂર્તિએ ક્યારેય કહ્યું?” ફરી શાંતિ. આ કહાણી અહીં મૂર્તિ વિશે નથી. આપણે આપણી જાતને એક અરીસો બતાવવાની વાત છે. કારણ કે મૂર્તિ પથ્થરની હોય તો ઓળખવી સરળ છે. મુશ્કેલી ત્યારે થાય છે, જ્યારે કોઈ માણસની વાત ધીમે ધીમે એવી સ્થિતિમાં પહોંચી જાય કે, એની વાતને સવાલ કરવો જ ગુનો લાગે. એ માણસ અલ્લાહ નથી. એ દીન નો માલિક નથી. પણ લોકો એની દરેક વાતને એવા સ્વરે બોલવા લાગે છે, જાણે અલ્લાહે પોતે કહી હોય. પછી કોઈ પૂછે, “આ વાતનો પુરાવો શું છે?” જવાબ મળે, “બાવા સાહેબે કહ્યું છે.” “પણ કુરઆનમાં?” “બાવા સાહેબ સમજાવે છે.” “હદીસમાં?” “તમે એટલું તપાસવાનું શું કામ કરો છો?” “તો હું કોની વાત માનું?” “બાવા સાહેબની.” અહીંથી એક ખૂબ જ ખતરનાક ફેરફાર શરૂ થાય છે. માણસ માર્ગદર્શકમાંથી માપદંડ બની જાય છે. પહેલા માણસ કહેતો હતો, “અલ્લાહની વાત સમજવા માટે બાવા સાહેબને સાંભળીએ.” પછી કહેવા લાગ્યો, “બાવા સાહેબ કહે એટલે અલ્લાહની વાત હશે.” અને અંતે, “બાવા સાહેબની વાત સાથે કુરઆન મેળ ન ખાતું હોય તો મારી સમજ ખોટી હશે.” આ છેલ્લી લાઇન સૌથી ખતરનાક છે. કારણ કે અહીં માણસે પોતાની અકલ જ નહીં, પોતાની જવાબદારી પણ સોંપી દીધી. કુરઆન માણસને વારંવાર વિચારવા, સમજવા અને નિશાનીઓ પર ધ્યાન આપવા કહે છે. પણ જો કોઈ વ્યવસ્થા તમને કહે, “વિચારશો નહીં.” “સવાલ નહીં પૂછો.” “માત્ર માનો.” તો એક સવાલ તો થવો જ જોઈએ. અલ્લાહે અકલ શા માટે આપી? એક માણસે કહ્યું, “પણ બાવા સાહેબ આપણને દીન થી દૂર તો નથી કરતા.” મોમીને કહ્યું, “એ હું નથી કહેતો.” “તો?” “હું માત્ર એટલું પૂછું છું.” “જ્યારે બાવા સાહેબ અલ્લાહ તરફ લઈ જાય, ત્યારે હું એમની વાત સાંભળું.” “પણ જો એક દિવસ એવો આવે કે હું અલ્લાહને છોડીને બાવા સાહેબની વાત બચાવવા લાગું…” “તો મને રોકનાર કોણ?” સામેવાળાએ કહ્યું, “કુરઆન.” મોમીન હસ્યો. “બસ!” “એ જ તો વાત છે.” “કુરઆન માર્ગદર્શક છે.” “માણસ એની સમજ આપનાર હોઈ શકે.” “પણ માણસને કુરઆન કરતાં ઉપર મૂકી દઈએ…” “તો પછી આપણે કિતાબને નહીં, કિતાબની આસપાસ ઊભી કરેલી સત્તાને અનુસરી રહ્યા છીએ.” અને આ વાત માત્ર ધર્મમાં જ નહીં, દરેક સત્તામાં સાચી છે. જે દિવસે કોઈ માણસ કહે, “મારી વાત સાચી છે કારણ કે હું કહું છું,” એ દિવસે સવાલ કરવો જોઈએ. પણ જે માણસ કહે, “મારી વાતને પણ કુરઆન અને દલીલના માપદંડ પર તપાસો,” એ માણસથી ડરવાની જરૂર નથી. કારણ કે સત્યને સવાલથી ડર નથી લાગતો. સત્યને પુરાવાની જરૂર પડે છે. જૂઠને ડર હોય છે કે કોઈ પુરાવો માંગશે. અને કદાચ આ આખી સફરનો સૌથી મોટો સવાલ હવે આ છે, આપણે અલ્લાહની કિતાબને માપદંડ બનાવીને માણસને સમજીએ છીએ? કે માણસને માપદંડ બનાવીને કિતાબને સમજીએ છીએ? બન્ને રસ્તા દેખાવમાં ધાર્મિક હોઈ શકે. પણ મંઝિલ એકસરખી નથી. એપિસોડ ૨૦ કારૂન: પૈસા મારા, શક્તિ મારી, એટલે હું જ સાચો? શહેરમાં એક માણસ હતો. પૈસા ઘણાં હતા. ઘર મોટું. ગાડી મોટી. કપડાં મોંઘાં. લોકો એની આસપાસ ફરતા. કોઈ સલાહ માટે. કોઈ ફાયદા માટે. કોઈ ડરથી. અને કોઈ માત્ર એટલા માટે કે, “ભાઈ, આ માણસ બહુ મોટો છે.” એક દિવસ કોઈએ એને કહ્યું, “ભાઈ, આટલું બધું મળ્યું છે તો અલ્લાહનો શુક્ર કર.” એ હસ્યો. “શુક્ર?” “હા.” “શા માટે?” “કારણ કે અલ્લાહે આપ્યું છે.” એણે તરત જવાબ આપ્યો, “અલ્લાહે?” “હા.” એ હસ્યો. “તમને ખબર છે મને આ બધું કેવી રીતે મળ્યું?” “કેવી રીતે?” “મારી બુદ્ધિથી.” “મારી મહેનતથી.” “મારી કાબેલિયતથી.” કુરઆન આ પ્રકારના અહંકારની એક યાદગાર કહાણી કહે છે. એ માણસ હતો કારૂન. એને એટલી સંપત્તિ આપવામાં આવી હતી કે તેના ખજાનાની ચાવીઓ પણ શક્તિશાળી લોકો માટે ભારે પડતી હતી. જ્યારે એની પ્રજાએ એને કહ્યું કે, “અલ્લાહે તને જે આપ્યું છે, તેનાથી આખિરતનું ઘર શોધ.” તો એણે જવાબ આપ્યો, “મને આ બધું મારી પોતાની સમજ અને કાબેલિયતથી મળ્યું છે.” સૂરહ અલ-કસસ ૨૮:૭૬–૮૨. પછી શું થયું? જે સંપત્તિ જોઈને લોકો એની પાછળ ચાલતા હતા, એ જ સંપત્તિ એને બચાવી શકી નહીં. અલ્લાહે કારૂનને તેના ઘર સહિત જમીનમાં ધસાડી દીધો. જે લોકો ગઈકાલે એની જગ્યાએ ઊભા રહેવા માંગતા હતા, એ જ લોકો બીજા દિવસે કહેતા હતા, “અરે! અલ્લાહની કૃપા ન હોત તો અમે પણ આ જ હાલતમાં હોત.” હવે અહીં વાર્તા પૂરી થતી નથી. અહીંથી આપણો સવાલ શરૂ થાય છે. આજે કોઈ કહે છે, “મારી પાસે પૈસા છે એટલે હું મોટો છું.” એ કારૂનની શરૂઆત છે. કોઈ કહે, “મારી પાસે લોકો છે એટલે મારી વાત ચાલે.” આ પણ એ જ બીમારી છે. અને કોઈ કહે, “મારા અનુયાયીઓ એટલા છે કે હવે મારી વાતને કોણ સવાલ કરશે?” તો સવાલ વધુ ગંભીર બની જાય છે. કારણ કે પૈસાનો અહંકાર દેખાય છે. સત્તાનો અહંકાર પણ દેખાય છે. પણ ધાર્મિક સત્તાનો અહંકાર ઘણી વખત બહુ સુંદર કપડાં પહેરીને આવે છે. એ કહે છે, “આ મારું કહેવું નથી.” “આ દીન છે.” તમે પૂછો, “ક્યાં છે?” જવાબ આવે, “તમે સમજશો નહીં.” તમે ફરી પૂછો, “તો સમજાવો.” જવાબ આવે, “અમારા ઉપર વિશ્વાસ રાખો.” અને જો તમે ફરી પૂછો, “પણ અલ્લાહે ક્યાં ફરજ કરી છે?” તો વાત બદલાઈ જાય. હવે સવાલ દલીલનો નથી રહેતો. હવે સવાલ તમારી વફાદારીનો બની જાય છે. “તમે બાવા સાહેબ પર વિશ્વાસ નથી કરતા?” અરે ભાઈ! વિશ્વાસ અને અંધ અનુસરણ એક જ વસ્તુ નથી. કારૂનની સમસ્યા માત્ર પૈસા નહોતા. સમસ્યા એ હતી કે પૈસાએ એને પોતાની જાત વિશે ખોટી સમજ આપી. અને જ્યારે માણસને પોતાની સત્તા, સંપત્તિ અથવા અનુયાયીઓના કારણે એવું લાગવા લાગે કે, “મારી વાતને કોણ પડકારે?” ત્યારે એણે પોતાના પતનની શરૂઆત કરી દીધી હોય છે. આથી એક સવાલ દરેક ધાર્મિક સમાજે પોતાને પૂછવો જોઈએ. આપણે નેતાનું સન્માન કરીએ છીએ કે એની વાતને અલ્લાહના હુકમ જેટલી પવિત્ર બનાવી દઈએ છીએ? બન્નેમાં બહુ મોટો ફરક છે. સન્માનમાં નમ્રતા છે. અંધ અનુસરણમાં માણસ પોતાની અકલ સોંપી દે છે. સાચો માર્ગદર્શક તમને પોતાની પાસે બાંધીને નહીં રાખે. એ તમને અલ્લાહની તરફ લઈ જશે. અને કદાચ સૌથી સુંદર ઓળખ એ છે કે, જે માણસ ખરેખર અલ્લાહનો માર્ગ બતાવે છે, એ પોતાની જાતને મંઝિલ બનાવતો નથી. કારૂન પાસે ખજાનો હતો. ફિરઔન પાસે સત્તા હતી. બન્નેને લાગ્યું કે તેઓ બહુ મોટા છે. આજે આપણા માટે પ્રશ્ન માત્ર એટલો છે, આપણી પાસે શું છે જેના કારણે આપણે અલ્લાહ કરતાં કોઈ માણસની વાતને વધારે મહત્વ આપવા લાગ્યા છીએ? પૈસા? સંબંધ? જમાત? પદ? ડર? કે પછી માત્ર વર્ષોથી ચાલતી આવતી અકીદા? ઇતિહાસમાં મહાન દેખાતા લોકો ગાયબ થઈ ગયા. તેમની સત્તા ગાયબ થઈ. તેમની સંપત્તિ ગાયબ થઈ. પણ અલ્લાહની કિતાબમાં તેમની કહાણી રહી ગઈ. મહાન બનવા માટે નહીં. ચેતવણી બનવા માટે. એપિસોડ ૧૯ જ્યારે માણસ કહે: મારી વાત જ ઈબાદત છે એક જૂના કિસ્સાની વાત છે. એક એવો બાદશાહ હતો, જેને માત્ર એટલું ગમતું નહોતું કે લોકો તેની વાત માને. એને તો એ ગમતું હતું કે લોકો એની સામે માથું નમાવે. એને સવાલ ગમતા નહોતા. એને પોતાના કરતાં ઉપર કોઈ સત્તા ગમતી નહોતી. એટલે એક દિવસ એણે પોતાની પ્રજાને કહ્યું, “તમારા માટે મારા સિવાય બીજો કોઈ રબ હું જાણતો નથી.” એ ફિરઔન હતો. કુરઆન ફિરઔનનો આ અહંકાર માત્ર એક રાજાની કહાણી તરીકે નથી કહેતો. એ એક ચેતવણી છે. જ્યારે સત્તા માણસના હાથમાં આવે, ત્યારે માણસને પોતાની સત્તા ઈશ્વરની સત્તા જેવી લાગવા માંડે, એ દિવસથી પતનની શરૂઆત થાય છે. ફિરઔનને લાગ્યું હતું કે, “હું કહું એટલે લોકો માને.” “હું નક્કી કરું એટલે સાચું.” “હું જે કહું એ જ વ્યવસ્થા.” અને જે માણસ એની સામે અલ્લાહની વાત લઈને આવ્યો, એને ફિરઔન સ્વીકારી શક્યો નહીં. કારણ કે સમસ્યા માત્ર મૂસાની વાતમાં નહોતી. સમસ્યા એ હતી કે મૂસાની વાત ફિરઔનની સત્તાથી ઉપર હતી. કુરઆન કહે છે કે ફિરઔને જમીન પર અહંકાર કર્યો અને પોતાની પ્રજાને જૂથોમાં વહેંચી નાખી. અંતે અલ્લાહે તેને અને તેના સૈનિકોને સમુદ્રમાં ડૂબાડી દીધા. હવે સવાલ અહીંથી શરૂ થાય છે. આજે કોઈ ધાર્મિક નેતા પોતાને “રબ” કહે છે? ના. એવું તો કોઈ સમજદાર માણસ ખુલ્લેઆમ નહીં કહે. પણ સવાલ શબ્દનો નથી. સવાલ સત્તાનો છે. જો કોઈ માણસ કહે, “અલ્લાહનો હુકમ છે.” અને જ્યારે તમે પૂછો, “ક્યાં?” તો જવાબ મળે, “બાવા સાહેબે કહ્યું છે.” તો એક મિનિટ માટે રોકાઈને વિચારવું જોઈએ. અહીં અલ્લાહ બોલ્યા છે? કે માણસ અલ્લાહના નામે બોલી રહ્યો છે? બન્નેમાં જમીન-આસમાનનો ફરક છે. એક માણસે કહ્યું, “આ કામ કરવું જ પડશે.” મોમીને પૂછ્યું, “શા માટે?” જવાબ આવ્યો, “કારણ કે આ દીન છે.” “કુરઆનમાં ક્યાં છે?” “એટલું બધું પૂછવાની જરૂર નથી.” “હદીસમાં?” “તમે બહુ ઊંડા જાઓ છો.” “તો પછી ક્યાં છે?” થોડું મૌન. પછી જવાબ આવ્યો, “બાવા સાહેબ કહે છે.” મોમીને હળવું સ્મિત કર્યું. “અચ્છા…” “તો અલ્લાહનો હુકમ શોધતાં શોધતાં આપણે બાવા સાહેબ સુધી આવી પહોંચ્યા?” સામેનો માણસ ગુસ્સે થયો. “તું બાવા સાહેબની ઈજ્જત નથી કરતો?” મોમીને કહ્યું, “ઈજ્જત કરું છું.” “પણ એક વાતની ઈજ્જત હું વધારે કરું છું.” “કઈ?” “અલ્લાહના નામની.” “એટલે જ્યારે કોઈ માણસ પોતાની વાતને અલ્લાહના હુકમ તરીકે રજૂ કરે, ત્યારે હું સવાલ જરૂર કરીશ.” કારણ કે ઇતિહાસમાં મોટા મોટા સત્તાધીશો આવ્યા. કોઈએ કહ્યું, “હું તમારો સર્વોચ્ચ રબ છું.” કોઈએ પોતાની સંપત્તિ જોઈને કહ્યું, “મને જે મળ્યું છે, મારી પોતાની કાબેલિયતથી મળ્યું છે.” કોઈએ પોતાની સત્તા જોઈને સમજ્યું કે, “હવે મને કોઈ રોકી નહીં શકે.” પણ આજે તેઓ ક્યાં છે? તેમના મહેલો ક્યાં છે? તેમની સત્તા ક્યાં છે? તેમના ફરમાન ક્યાં છે? બાકી શું રહ્યું? કુરઆનમાં તેમની કહાણી. અને એ કહાણી પણ ગૌરવ માટે નહીં. ચેતવણી માટે. આથી વાત કોઈ એક બાવા સાહેબની નથી. વાત દરેક એવા માણસની છે, જેને લોકોનો આદર મળતાં મળતાં, પોતાની વાતને અલ્લાહની વાત સમજાવવાની આદત પડી જાય. અને વાત દરેક એવા અનુયાયીની પણ છે, જે ધીમે ધીમે એવું માનવા લાગે કે, “બાવા સાહેબની વાત ખોટી હોઈ જ નહીં શકે.” અરે ભાઈ… ફિરઔન પણ પોતાના સમયમાં ખોટો હોવાનું માનતો નહોતો! સવાલ એ નથી કે માણસ પોતાને સાચો માને છે કે નહીં. સવાલ એ છે કે, એની વાતને સાચી સાબિત કરવાનું માપદંડ શું છે? કુરઆન? દલીલ? કે માત્ર એટલું… “બાવા સાહેબે કહ્યું છે.” જો છેલ્લો જવાબ સાચો હોય, તો પછી સાવધાન. કારણ કે જ્યાં માણસની વાતને પ્રશ્ન વગર પવિત્ર બનાવી દેવામાં આવે, ત્યાં માણસ ધીમે ધીમે અલ્લાહનો બંદો રહેતો નથી. એ માણસનો બંદો બની જાય છે. અને ઇતિહાસ આપણને એક વાત વારંવાર શીખવે છે. જે સત્તા પોતાની સામે સવાલ સહન નથી કરતી, તે સત્તા ગમે તેટલી મોટી હોય, કાયમી નથી હોતી. ફિરઔન ગયો. તેના ફરમાન ગયા. તેની સત્તા ગઈ. પણ તેની કહાણી રહી. કેમ? કારણ કે અલ્લાહે તેને બચાવીને ઉદાહરણ બનાવ્યું નહીં. એને ડૂબાડીને ઉદાહરણ બનાવ્યું. તો હવે સવાલ આપણો છે. આપણે દીન ના બંદા છીએ કે કોઈ દીન ના નેતાના? કારણ કે બન્ને વચ્ચેનો ફરક… નામમાં નહીં, આજ્ઞામાં છે. એપિસોડ ૧૮ **અલ્લાહનો હુકમ કે માણસની સલાહ?** એક દિવસ મોમીન પોતાના મિત્ર પાસે ગયો. મિત્રે પૂછ્યું, “શું થયું?” મોમીને કહ્યું, “એક વાત સમજવી છે.” “ફરી સવાલ?” “હા ભાઈ, સવાલ પૂછવાથી તને હવે એલર્જી થઈ ગઈ છે?” મિત્ર હસ્યો. “બોલ.” મોમીને કહ્યું, “જો બાવા સાહેબ કોઈ વાત કહે, તો આપણે એને અલ્લાહનો હુકમ માનવો?” મિત્રે તરત કહ્યું, “જો દીન ની વાત હોય તો હા.” “સારું.” “પણ એ કેવી રીતે ખબર પડે કે દીન ની વાત છે?” મિત્ર થોડો અટક્યો. “બાવા સાહેબ દીન જાણે છે.” મોમીને કહ્યું, “એમને દીન નું જ્ઞાન હશે. હું એનો ઇનકાર નથી કરતો.” “તો પછી?” “મારી વાત એટલી છે કે…” “શું?” “અલ્લાહનો હુકમ અને આલિમની સલાહ — બંને એક જ વસ્તુ છે?” મિત્રે કહ્યું, “ના.” “તો પછી ફરક રાખવો જોઈએ ને?” “હા, પણ…” “એ જ ‘પણ’ મને સમજાતું નથી!” મિત્ર હસ્યો. મોમીને કહ્યું, “ચાલ, એક ઉદાહરણ આપું.” “આપ.” “ડોક્ટર કહે કે આ દવા લે.” “હા.” “હવે ડોક્ટર ભગવાન નથી ને?” “અરે ના!” “તો પણ આપણે એની વાત કેમ માનીએ?” “કારણ કે એને મેડિકલ જ્ઞાન છે.” “બરાબર.” “પણ જો ડોક્ટર કહે કે ‘હું જે કહું એ જ સાયન્સ છે’ તો?” મિત્ર બોલ્યો, “એ તો ખોટું.” મોમીને કહ્યું, “તો દીન માં પણ એવું જ નથી?” “માર્ગદર્શન આપનારનો આદર કરો.” “જ્ઞાન હોય તો એની વાત સાંભળો.” “પણ તેની દરેક વાતને અલ્લાહનો હુકમ બનાવી દો તો?” મિત્ર ચૂપ. મોમીને આગળ કહ્યું, “મને કોઈ માણસની સલાહથી વાંધો નથી.” “મને વાંધો ત્યારે થાય છે જ્યારે સલાહનું નામ ‘ફરજ’ થઈ જાય.” “સમજ્યો નહીં.” “ધારો કે કોઈ કહે, ‘મારા મત પ્રમાણે આ કરવું સારું છે.’” “બરાબર.” “હું વિચારું, સમજું અને પછી કરું.” “હા.” “પણ જો એ જ વાત એમ કહેવામાં આવે કે, ‘આ અલ્લાહનો હુકમ છે. સવાલ નહીં.’” “હા.” “તો હવે વાત બદલાઈ ગઈ ને?” મિત્રે ધીમેથી કહ્યું, “હા.” મોમીને કહ્યું, “કારણ કે હવે વાત માણસની નથી રહી.” “હવે એ વાત અલ્લાહના નામે કરવામાં આવી.” થોડી વાર બંને ચૂપ રહ્યા. પછી મિત્રે પૂછ્યું, “પણ જો ખરેખર અલ્લાહનો હુકમ હોય તો?” મોમીને તરત કહ્યું, “તો મને બતાવો.” “ક્યાં?” “કુરઆનમાં.” “અને જો સીધો ઉલ્લેખ ન હોય તો?” “તો પછી કહો કે આ સમજ છે, અભિપ્રાય છે, પરંપરા છે, અથવા કોઈ આલિમની વ્યાખ્યા છે.” “પણ એને સીધું અલ્લાહનો હુકમ કેમ કહીએ?” મિત્રે કહ્યું, “તું તો દરેક વાતમાં પુરાવો માંગે છે.” મોમીન હસ્યો. “દીન ની વાતમાં પુરાવો ન માંગું તો પછી શું માંગુ?” “અફવા?” “પરંપરા?” “ડર?” “કે પછી માત્ર એટલું કે ‘બધા કરે છે એટલે સાચું હશે’?” મિત્ર પાસે જવાબ નહોતો. મોમીને કહ્યું, “અલ્લાહની વાત હોય તો મને ખુશીથી માનવી છે.” “માણસની સલાહ હોય તો આદરથી સાંભળવી છે.” “પણ બન્નેને એક કરી દેવા નથી.” પછી મોમીને એક વાત કહી, “સાચો માર્ગદર્શક કદાચ એ નહીં હોય જે કહે…” “‘મારી વાત માનો.’” “સાચો માર્ગદર્શક તો કદાચ એ હશે જે કહે…” ‘મારી વાત સમજજો, અને પછી અલ્લાહની કિતાબના પ્રકાશમાં એને પરખજો.’ મિત્રે મોમીન તરફ જોયું. “પણ જો લોકો સવાલ કરવા લાગે તો વ્યવસ્થા કેવી રીતે ચાલશે?” મોમીન હસ્યો. “સવાલથી સત્ય તૂટતું હોય…” “તો કદાચ સમસ્યા સવાલમાં નથી.” “સમસ્યા સત્યની મજબૂતીમાં છે.” થોડી ક્ષણ શાંતિ રહી. પછી મોમીને કહ્યું, “એક વાત યાદ રાખજે.” “શું?” “અલ્લાહનો હુકમ હોય તો હું માથું નમાવીશ. માણસની સલાહ હોય તો હું વિચાર કરીશ. પણ માણસની સલાહને અલ્લાહનો હુકમ બનાવીને મારી પાસે લાવવામાં આવશે, તો હું સવાલ જરૂર પૂછીશ.” કારણ કે… ઈમાનનો અર્થ આંખ બંધ કરીને કોઈ માણસને માનવો નથી. ઈમાનનો અર્થ સત્ય સામે દિલથી નમવું છે. એપિસોડ ૧૭ **દીન સરળ હતો, આપણે મુશ્કેલ બનાવી દીધો** એક મોમીન પોતાના મિત્ર સાથે બેઠો હતો. મિત્રે પૂછ્યું, “તું હમણાં બહુ સવાલો પૂછવા લાગ્યો છે.” મોમીને હસીને કહ્યું, “હા, કારણ કે એક વાત સમજાતી નથી.” “શું?” “ઇસ્લામ અલ્લાહે આપ્યો છે ને?” “હા.” “કુરઆન અલ્લાહનું કલામ છે ને?” “હા.” “તો પછી એક વાત પૂછું?” “પૂછ.” “અલ્લાહે દીન આપ્યો કે દીન સાથે ફોર્મ પણ આપ્યાં?” મિત્ર થોડી વાર ચૂપ રહ્યો. “ફોર્મ?” “હા. એક કામ કરવું હોય તો પહેલા આ પૂછો. પછી એની પરવાનગી લો. પછી કોની પાસેથી કરવું એ પૂછો. પછી ક્યારે કરવું એ પૂછો. પછી કેટલું આપવું એ પૂછો.” મિત્ર બોલ્યો, “એ તો વ્યવસ્થા છે.” મોમીન હસ્યો. “બરાબર. પણ વ્યવસ્થા અને દીન એક જ વસ્તુ છે?” “એટલે?” “મારે અલ્લાહને યાદ કરવો છે. એમાં અલ્લાહ અને મારા વચ્ચે આટલી બધી કચેરી શા માટે?” મિત્ર બોલ્યો, “બાવા સાહેબને ખબર છે. આપણે એમની વાત માનવી જોઈએ.” મોમીને તરત કહ્યું, “માનવી જોઈએ. પણ એક વાત સમજવી પણ જોઈએ ને?” “શું?” “જો અલ્લાહે દીન આપ્યો છે, તો દીન સમજવા માટે માણસ મદદ કરી શકે. પણ માણસે દિનને એટલો મોટો કરી નાખવો જોઈએ કે અલ્લાહની વાત પાછળ રહી જાય?” મિત્ર ચૂપ. મોમીન આગળ બોલ્યો, “મને તો ક્યારેક લાગે છે કે દીન અલ્લાહે સરળ આપ્યો હતો.” “એવું કેમ લાગે છે?” “કારણ કે અલ્લાહ માણસને ઈબાદત, સચ્ચાઈ, ન્યાય, દયા અને સારા કામ તરફ બોલાવે છે.” “હા.” “પણ આપણે શું કરીએ છીએ?” “શું?” “એક સરળ વાતને પહેલા નિયમ બનાવીએ.” “પછી?” “નિયમને ઉપનિયમ બનાવીએ.” “પછી?” “ઉપનિયમને ખાસ નિયમ બનાવીએ.” મિત્ર હસવા લાગ્યો. મોમીને કહ્યું, “અને છેલ્લે?” “શું?” “એ નિયમ સમજવા માટે પણ પરવાનગી લેવી પડે!” બંને હસી પડ્યા. થોડી વાર પછી મોમીન ગંભીર થઈને બોલ્યો, “મજાક પોતાની જગ્યાએ છે. પણ વાત ખરેખર ગંભીર છે.” “કઈ વાત?” “દીનનો હેતુ શું છે? માણસને અલ્લાહની નજીક લાવવો કે માણસને માણસોની વ્યવસ્થામાં એટલો વ્યસ્ત કરી દેવો કે અલ્લાહ વિશે વિચારવાનો સમય જ ન રહે?” મિત્રે ધીમેથી કહ્યું, “પણ બધા નિયમો ખોટા તો નથી ને?” “મેં એવું ક્યારે કહ્યું?” “તો પછી?” “નિયમ ખોટો છે કે સાચો, એ અલગ સવાલ છે. મારો સવાલ એ છે કે એ નિયમ અલ્લાહનો છે કે માણસે બનાવ્યો છે?” મિત્રે કહ્યું, “એ કેવી રીતે ખબર પડે?” મોમીને કહ્યું, “એ જ તો સવાલ પૂછવાનો અધિકાર છે.” થોડી ક્ષણ શાંતિ રહી. પછી મોમીને કહ્યું, “કુરઆનમાં અલ્લાહ દિનમાં અનાવશ્યક મુશ્કેલીનો ભાર માણસ પર નાખવા માંગતો નથી — આ વાતનો ભાવ સ્પષ્ટ છે. તો પછી આપણે પોતાની બનાવેલી મુશ્કેલીઓને દીનનું નામ આપીએ, એ પહેલાં બે વાર વિચારવું જોઈએ.” મિત્રે માથું હલાવ્યું. “એટલે તારો કહેવાનો મતલબ એ છે કે બધું જ ખોટું છે?” મોમીન હસ્યો. “ના ભાઈ.” “તો?” “મારો મતલબ એટલો જ છે…” “શું?” “અલ્લાહે દીન આપ્યો છે.” “હા.” “માણસોએ તેની સમજ આપી.” “હા.” “પણ સમજ આપનાર અને દીન આપનાર એક જ થઈ જાય…” મિત્ર તરત બોલ્યો, “તો?” મોમીને ધીમેથી કહ્યું, “તો પછી આપણે દીનને નથી માનતા. આપણે દીનના નામે માણસને માનવા લાગીએ છીએ.” આ વખતે મિત્ર પાસે કોઈ જવાબ નહોતો. મોમીન ઊભો થયો અને બોલ્યો, “સવાલ દીન મુશ્કેલ છે કે સરળ એનો નથી.” “તો કયો છે?” “સવાલ એ છે કે દીન ખરેખર અલ્લાહનો છે કે તેમાં આપણે પોતાની કેટલી વસ્તુઓ ઉમેરી દીધી છે.” અને કદાચ સૌથી મોટો સવાલ એ છે… દીનને સમજવા માટે આપણે કુરઆન તરફ જઈએ છીએ કે માણસ તરફ? એપિસોડ ૧૬ **દીન અને નેતા વચ્ચેનો ફરક** એક દિવસ એક મોમીને પોતાના મિત્રને પૂછ્યું, “ભાઈ, તું ઇસ્લામને માને છે?” મિત્રે કહ્યું, “હા, બિલકુલ.” મોમીને પૂછ્યું, “કુરઆનને માને છે?” “હા.” “રસૂલુલ્લાહને માને છે?” “હા.” “અલ્લાહને માને છે?” “અલ્હમદુલિલ્લાહ, હા.” મોમીને કહ્યું, “તો પછી એક વાત સમજાતી નથી.” “શું?” “જ્યારે બાવા સાહેબની કોઈ વાત આવે છે, ત્યારે તું તરત કહે છે, ‘બાવા સાહેબે કહ્યું છે એટલે એ સાચું જ હશે.’” મિત્રે કહ્યું, “એમની વાત દીનની વાત છે.” મોમીને પૂછ્યું, “દીનની વાત છે?” “હા.” “તો દીન ક્યાંથી આવ્યો?” “અલ્લાહ પાસેથી.” “અને દીનનો મૂળ સ્ત્રોત?” “કુરઆન.” મોમીને કહ્યું, “તો પછી એક નાની સમસ્યા છે.” “કઈ?” “જો દરેક વાતને દીન કહેવામાં આવે, તો દીન અને બાવા સાહેબની વાત વચ્ચેનો ફરક ક્યાં રહ્યો?” મિત્ર ચૂપ. મોમીને આગળ કહ્યું, “માર્ગદર્શક દીન શીખવી શકે.” “આલિમ સમજાવી શકે.” “વિદ્વાન અર્થ સમજાવી શકે.” “પણ કોઈ માણસ પોતે દીન બની જાય, એ તો અલગ વાત છે.” આપણે ઘણી વાર એક મોટી ભૂલ કરીએ છીએ. કોઈ માણસ આપણને અલ્લાહની વાત સમજાવે છે. આપણે તેનો આદર કરીએ છીએ. ધીમે ધીમે તેનો આદર એટલો વધી જાય છે કે, તેની દરેક વાતને અલ્લાહની વાત માનવા લાગીએ છીએ. પછી એક દિવસ એવો આવે છે, જ્યારે કુરઆન અને માણસની વાત વચ્ચે તફાવત દેખાતો જ નથી. અને ત્યારે સમસ્યા શરૂ થાય છે. મોમીને કહ્યું, “જો બાવા સાહેબ કહે કે કુરઆન એવું કહે છે, તો મને કુરઆનમાં જોવા દો.” “જો વાત સાચી હશે, તો મને પણ સત્ય સ્વીકારવામાં આનંદ થશે.” “પણ ‘બાવા સાહેબે કહ્યું’ એ પુરાવો નથી.” મિત્રે પૂછ્યું, “તો બાવા સાહેબનો આદર ન કરવો?” મોમીને કહ્યું, “આદર કેમ નહીં?” “આદર કરો.” “સાંભળો.” “શીખો.” “સલાહ લો.” “પણ દીન અને માણસને એક ન કરો.” કારણ કે શિક્ષક રસ્તો બતાવી શકે છે. પણ રસ્તો શિક્ષક નથી. નકશો રસ્તો બતાવી શકે છે. પણ નકશો પોતે મંઝિલ નથી. એ જ રીતે કોઈ ધાર્મિક નેતા આપણને દીન સમજાવી શકે, પણ તે દીનનો માલિક બની શકતો નથી. કુરઆન કહે છે, “આજે મેં તમારા માટે તમારો દીન પૂર્ણ કર્યો.” સૂરહ અલ-માઇદહ ૫:૩ મોમીને કહ્યું, “જ્યારે અલ્લાહ કહે છે કે દીન પૂર્ણ થયો, તો પછી દરેક નવી માનવીય વાતને દીનનો ફરજિયાત ભાગ બનાવવાની જરૂર શા માટે?” અને અહીંથી સાચો સવાલ શરૂ થાય છે. "શું આપણે ઇસ્લામને અનુસરી રહ્યા છીએ? કે ઇસ્લામના નામે ચાલતી એક માનવીય વ્યવસ્થાને?" બન્ને વચ્ચે ફરક છે. અને કદાચ એ ફરક સમજવો, આ આખી સફરનું સૌથી મહત્વનું પગલું છે. એપિસોડ ૧૫ **વફાદારી અલ્લાહ પ્રત્યે કે વ્યક્તિ પ્રત્યે?** એક દિવસ એક મોમીને બાવા સાહેબના એક અનુયાયીને પૂછ્યું, “તમે બાવા સાહેબને એટલા વફાદાર કેમ છો?” એણે તરત જવાબ આપ્યો, “કારણ કે બાવા સાહેબ જે કહે એ અમે માનીએ.” મોમીને પૂછ્યું, “જો બાવા સાહેબ કોઈ એવી વાત કહે જે કુરઆન સાથે મેળ ન ખાય તો?” એણે કહ્યું, “એ શક્ય જ નથી.” મોમીને પૂછ્યું, “અને જો ક્યારેય એવું લાગે તો?” જવાબ આવ્યો, “તો મારી સમજ ખોટી હશે.” મોમીને કહ્યું, “એટલે બાવા સાહેબ ખોટા હોઈ શકે નહીં, પણ તમે ખોટા હોઈ શકો?” “હા.” મોમીને ફરી પૂછ્યું, “આ વફાદારી છે? કે પછી વ્યક્તિને ભૂલથી પર રાખવાની શરૂઆત?” થોડીવાર શાંતિ રહી. પછી મોમીને કહ્યું, “વફાદારીનો અર્થ એ નથી કે આપણે કોઈ માણસની દરેક વાત આંખ બંધ કરીને માની લઈએ.” “સાચી વફાદારી સત્ય સાથે હોવી જોઈએ.” “અને સત્ય અલ્લાહનું છે, કોઈ માણસની મિલકત નથી.” કુરઆન કહે છે, “હે ઈમાનવાળાઓ! અલ્લાહ માટે ન્યાય પર અડગ રહો અને ન્યાયની સાક્ષી આપો, ભલે તે તમારા પોતાના વિરુદ્ધ હોય.” સૂરહ અન-નિસા ૪:૧૩૫ મોમીને કહ્યું, “જુઓ, અહીં અલ્લાહ આપણને પોતાના વિરુદ્ધ પણ સત્યની સાક્ષી આપવા કહે છે.” “તો જો ક્યારેક પોતાના નેતા વિશે સવાલ ઊભો થાય, તો સત્ય છોડીને વફાદારી પસંદ કરવી કેવી રીતે યોગ્ય થઈ શકે?” અનુયાયીએ કહ્યું, “પણ બાવા સાહેબ આપણને દીન શીખવે છે.” મોમીને કહ્યું, “શીખવે છે તો શીખો.” “આદર કરો.” “સલાહ લો.” “પણ પોતાની અક્કલ અલ્લાહને પાછી આપી દીધી હોય એમ કેમ જીવો?” “શિક્ષકનો આદર અને અંધ અનુસરણ વચ્ચે ફરક છે.” “નેતૃત્વ અને માલિકી વચ્ચે ફરક છે.” “માર્ગદર્શન અને નિયંત્રણ વચ્ચે પણ ફરક છે.” અનુયાયીએ પૂછ્યું, “તો પછી વફાદારી કોની?” મોમીને કહ્યું, “સૌથી પહેલા અલ્લાહની.” “પછી સત્યની.” “પછી ન્યાયની.” “અને જે માણસ આપણને સત્ય અને અલ્લાહ તરફ લઈ જાય, તેનો આદર જરૂર કરો.” “પણ જો કોઈ દિવસ માણસ અને સત્ય વચ્ચે પસંદગી કરવી પડે, તો માણસને નહીં, સત્યને પસંદ કરો.” કારણ કે માણસ બદલાઈ શકે છે. માણસ ભૂલ કરી શકે છે. માણસને સત્તા ગમવા લાગી શકે છે. માણસ પોતાના ફાયદાને દીનનું નામ પણ આપી શકે છે. પણ સત્યને કોઈ વ્યક્તિની સહીની જરૂર નથી. અને અલ્લાહના હુકમને કોઈ માણસની મંજૂરીની જરૂર નથી. એટલે આગલી વાર જ્યારે કોઈ પૂછે, “તમે બાવા સાહેબના વફાદાર છો?” ત્યારે કદાચ જવાબ આવો હોવો જોઈએ, “હું કોઈ માણસનો અંધ વફાદાર નથી. હું અલ્લાહ અને સત્યનો વફાદાર છું. બાવા સાહેબ સત્યની સાથે હોય, તો હું તેમની સાથે છું. પણ સત્યની જગ્યાએ કોઈ માણસને બેસાડવો હોય, તો ત્યાં હું ઊભો નહીં રહું.” એપિસોડ ૧૪ **સત્ય બોલવું ગદ્દારી છે કે ઈમાનદારી?** એક દિવસ એક મોમીને જમાતની એક સભામાં હાથ ઊંચો કર્યો. તેણે કહ્યું, “મારે એક વાત કહેવી છે.” બધા લોકો શાંત થઈ ગયા. બાવા સાહેબના એક પ્રતિનિધિએ કહ્યું, “કહો, શું વાત છે?” મોમીને કહ્યું, “મને લાગે છે કે આપણે એક બાબતમાં ખોટી દિશામાં જઈ રહ્યા છીએ.” આટલું સાંભળતા જ વાતાવરણ બદલાઈ ગયું. એક ભાઈએ કહ્યું, “તમે જમાતની વિરુદ્ધ બોલો છો?” મોમીને કહ્યું, “ના.” બીજાએ કહ્યું, “તો પછી બાવા સાહેબની વિરુદ્ધ બોલો છો?” મોમીને કહ્યું, “ના.” ત્રીજાએ કહ્યું, “તો પછી આ વાત જાહેરમાં કેમ કરો છો?” મોમીને થોડું વિચારીને કહ્યું, “કારણ કે જો વાત સાચી હોય, તો તે કહેવી જોઈએ.” “અને જો વાત ખોટી હોય, તો મને સમજાવવી જોઈએ.” “પણ સવાલ એ કેમ બની ગયો કે હું કોની વિરુદ્ધ છું?” એક વૃદ્ધ ભાઈએ કહ્યું, “બેટા, જમાતમાં આવી વાતો કરવાથી ફૂટ પડે.” મોમીને જવાબ આપ્યો, “સત્ય બોલવાથી ફૂટ પડે છે? કે સત્ય બોલનારને દુશ્મન બનાવવાથી ફૂટ પડે છે?” ફરી શાંતિ. કારણ કે ઘણી વખત કોઈ વ્યક્તિને ખોટી વાતનો જવાબ આપવો મુશ્કેલ નથી હોતો. પણ સત્ય બોલનારને ચૂપ કરાવવું સરળ લાગે છે. પછી વાતનો જવાબ આપવાને બદલે, માણસ પર સવાલ શરૂ થાય છે. “એ કોણ છે?” “એનો ઈરાદો શું છે?” “એ કોના કહેવાથી બોલે છે?” “એ જમાતને નુકસાન કેમ કરવા માગે છે?” અને ધીમે ધીમે મૂળ સવાલ ગાયબ થઈ જાય છે. વાત ખોટી છે કે સાચી? એના બદલે ચર્ચા શરૂ થાય છે, વાત કરનાર વફાદાર છે કે ગદ્દાર? મોમીને કહ્યું, “જો હું ખોટું બોલું છું, તો મારી વાત ખોટી સાબિત કરો.” “પણ જો મારી વાત સાચી હોય, તો મને ગદ્દાર કહીને સત્ય બદલાઈ જશે?” કુરઆન માણસને ન્યાય અને સત્યની સાક્ષી બનવાની શીખ આપે છે. એટલે સત્ય ક્યારેક પોતાના માણસ સામે પણ બોલવું પડે. ક્યારેક પોતાના સમાજ સામે પણ. અને ક્યારેક પોતાના પ્રિય નેતા સામે પણ. કારણ કે સત્યનો અર્થ એ નથી કે, જે સાંભળીને બધા ખુશ થાય. સત્યનો અર્થ એ છે કે, જે સાચું હોય. મોમીને છેલ્લે કહ્યું, “હું જમાતનો દુશ્મન નથી.” “હું કોઈ માણસનો દુશ્મન નથી.” “પણ હું ખોટને માત્ર એટલા માટે સાચી નહીં કહું, કે ખોટ કોઈ શક્તિશાળી માણસ પાસેથી આવી છે.” “અને હું સત્યને માત્ર એટલા માટે ચૂપ નહીં રાખું, કે સત્ય બોલવાથી કોઈ નારાજ થશે.” કારણ કે જે જમાત સત્યથી ડરે, તેને પોતાની તાકાત વિશે વિચારવું જોઈએ. અને જે નેતા સવાલથી ડરે, તેને પોતાના જવાબ વિશે વિચારવું જોઈએ. કદાચ સૌથી મોટી ગદ્દારી સત્ય બોલવી નથી. સૌથી મોટી ગદ્દારી એ છે કે માણસને ખબર હોય કે કંઈક ખોટું છે, પણ પોતાના ફાયદા, પોતાના ડર, અથવા પોતાની સભ્યતા બચાવવા માટે, તેને સાચું કહીને જીવતો રહે. એપિસોડ ૧૩ **બાવા સાહેબની ખુશી કે અલ્લાહની રઝા?** એક દિવસ એક મોમિનને કોઈએ પૂછ્યું, “ભાઈ, તું આ કામ કેમ કરે છે?” મોમિને કહ્યું, “બાવા સાહેબ ખુશ થશે.” બીજા દિવસે તેને પૂછવામાં આવ્યું, “તું આ કામ કેમ નથી કરતો?” મોમિને કહ્યું, “બાવા સાહેબ નારાજ થશે.” ત્રીજા દિવસે કોઈએ પૂછ્યું, “તું આટલા પૈસા કેમ આપે છે?” જવાબ આવ્યો, “બાવા સાહેબ ખુશ થશે.” એક નાનકડો છોકરો આ બધું સાંભળતો હતો. તેણે નિર્દોષતાથી પૂછ્યું, “પણ અલ્લાહ ખુશ થશે?” બધા થોડા સમય માટે ચૂપ થઈ ગયા. છોકરાએ ફરી પૂછ્યું, “અપણે દરેક કામ પહેલાં બાવા સાહેબ શું કહેશે એ વિચારીએ છીએ. પણ અલ્લાહ શું કહેશે એ ક્યારે વિચારીએ છીએ?” હવે આ સવાલ નાનો નહોતો. કારણ કે માણસ જે વસ્તુથી સૌથી વધારે ડરે છે, અને જેને સૌથી વધારે ખુશ કરવા માંગે છે, એ જ વસ્તુ ધીમે ધીમે તેની જિંદગીનું કેન્દ્ર બની જાય છે. ઇસ્લામનો સવાલ બહુ સરળ છે. હું કોને ખુશ કરવા જીવું છું? લોકોને? સમાજને? કોઈ ધાર્મિક નેતાને? કે અલ્લાહને? કુરઆન કહે છે, “જો તમે અલ્લાહની રઝા ઇચ્છો છો, તો અલ્લાહનો માર્ગ અપનાવો.” મોમિને વિચાર્યું, “મારી જિંદગીનો સૌથી મોટો હેતુ કોઈ માણસની ખુશી હોઈ શકે નહીં. કારણ કે માણસ આજે ખુશ હોય, કાલે નારાજ પણ થઈ શકે.” પણ અલ્લાહનો ન્યાય, અલ્લાહની રહેમ, અને અલ્લાહની જવાબદારી, કોઈ માણસની પસંદ અને નાપસંદ પર આધારિત નથી. એક દિવસ મોમિન ફરી બાવા સાહેબ પાસે ગયો. તેણે પૂછ્યું, “બાવા સાહેબ, જો હું એક એવું કામ કરું જેનાથી તમે નારાજ થાઓ, પણ અલ્લાહ રાજી થાય, તો હું કોને પસંદ કરું?” બાવા સાહેબે કહ્યું, “આવો સવાલ કેમ?” મોમિને કહ્યું, “કારણ કે દરેક મોમિનને એક દિવસ આ સવાલનો જવાબ આપવો પડશે.” “હું અલ્લાહને ખુશ કરવા જીવ્યો હતો?” “કે પછી હું સતત કોઈ માણસની ખુશી મેળવવામાં વ્યસ્ત રહ્યો?” માર્ગદર્શકનો આદર કરવો સારી વાત છે. શિક્ષક પાસેથી શીખવું સારી વાત છે. વડીલની સલાહ માનવી પણ સારી વાત છે. પણ જ્યારે કોઈ માણસની ખુશી મેળવવી, અલ્લાહની ખુશી મેળવવા કરતાં વધારે મહત્વપૂર્ણ બની જાય, ત્યારે થોભીને વિચારવું જોઈએ. કારણ કે ત્યાંથી ઇબાદતનું કેન્દ્ર બદલાવા લાગે છે. અને કદાચ સૌથી મોટો સવાલ એ નથી કે, “બાવા સાહેબ મારાથી ખુશ છે કે નહીં?” સૌથી મોટો સવાલ એ છે, “જો આજે મને અલ્લાહ સામે ઊભું રહેવું પડે, તો શું હું કહી શકીશ કે મેં જે કર્યું, એ માત્ર માણસને ખુશ કરવા માટે નહોતું, પણ અલ્લાહને રાજી કરવા માટે હતું?” અને કદાચ સાચા ઈમાનની શરૂઆત ત્યાંથી થાય છે, જ્યાં માણસ પોતાની જિંદગીના દરેક મોટા નિર્ણય પહેલાં પૂછે, “લોકો શું કહેશે?” નહીં. “બાવા સાહેબ શું કહેશે?” નહીં. પણ, “અલ્લાહ શું કહેશે?” એપિસોડ ૧૨ **જમાતની એકતા: પ્રેમથી કે ડરથી?** એક દિવસ જમાતના એક મોટા ભાઈએ કહ્યું, “આપણી જમાતની સૌથી મોટી તાકાત શું છે, ખબર છે?” બધાએ એકસાથે જવાબ આપ્યો, “એકતા!” બાવા સાહેબ ખુશ થયા. “વાહ! બસ, આ જ તો આપણું ગૌરવ છે.” પાછળ બેઠેલો એક મોમિન ધીમેથી ઊભો થયો. તેણે પૂછ્યું, “એક નાનો સવાલ છે.” બધા તેની તરફ જોવા લાગ્યા. “આપણી એકતા પ્રેમથી છે કે ડરથી?” એકદમ શાંતિ. બાવા સાહેબે કહ્યું, “આ કેવો સવાલ?” મોમિને કહ્યું, “જો પ્રેમથી છે, તો સવાલ પૂછવાથી એકતા કેમ તૂટી જાય?” કોઈ જવાબ નહીં. તેણે આગળ પૂછ્યું, “જો કોઈ ભાઈ અલગ વિચાર રાખે, તો આપણે તેની સાથે વાત કરીએ છીએ?” “કે પછી કહીએ છીએ કે તે જમાતની એકતા તોડે છે?” બાવા સાહેબે કહ્યું, “અલગ વિચારોથી ફૂટ પડે.” મોમિને કહ્યું, “પણ અલગ વિચાર ફૂટ પાડે છે કે અલગ વિચાર રાખનારને બહાર કરવાથી ફૂટ પડે છે?” હવે વાત થોડી મુશ્કેલ થઈ ગઈ. કારણ કે એકતા અને એકસરખાપણું એક વસ્તુ નથી. બધા લોકો એકસરખું વિચારે, એને એકતા કહેવાય? કે બધા લોકો અલગ હોવા છતાં એકબીજાનો આદર કરે, એને એકતા કહેવાય? એક નાનકડા છોકરાએ પૂછ્યું, “બાવા સાહેબ, જો બધાને એક જ વાત બોલવી પડે, તો એને એકતા કહેવાય કે પરીક્ષા?” બધા હસવા લાગ્યા. બાવા સાહેબ હસ્યા નહીં. મોમિને કહ્યું, “સાચી એકતા ત્યાં હોય છે જ્યાં હું તમારાથી અસહમત થઈ શકું, પણ તમે મને તમારો દુશ્મન ન બનાવો.” “હું સવાલ પૂછી શકું, પણ તમે મારી નિષ્ઠા ઉપર શંકા ન કરો.” “હું કોઈ બાબતમાં અલગ સમજણ રાખી શકું, પણ તમે મારા અને અલ્લાહ વચ્ચે દીવાલ ન ઊભી કરો.” કુરઆન માણસોને ન્યાય, ભલાઈ અને એકબીજા પ્રત્યે સારા વર્તનની શીખ આપે છે. એટલે એકતાનો અર્થ એ ન હોવો જોઈએ કે, એક માણસ બોલે, અને હજારો લોકો માત્ર માથું હલાવે. એને એકતા નહીં, એકતરફી મૌન પણ કહી શકાય. બાવા સાહેબે કહ્યું, “પણ જો દરેક માણસ પોતાનો મત રાખવા લાગશે, તો વ્યવસ્થા કેવી રીતે ચાલશે?” મોમિને સ્મિત કરીને કહ્યું, “વ્યવસ્થા ચલાવવા માટે મશીન જોઈએ. જમાત બનાવવા માટે માણસો જોઈએ.” ફરી શાંતિ. કારણ કે મશીનને સવાલ નથી. મશીનને વિચાર નથી. મશીન ફક્ત આદેશ માને છે. પણ માણસને અલ્લાહે અક્કલ આપી છે. વિચારવાની ક્ષમતા આપી છે. સાચું અને ખોટું ઓળખવાની જવાબદારી આપી છે. એટલે કદાચ સાચી જમાતની એકતા ત્યાંથી શરૂ થાય છે, જ્યાં લોકો એકબીજાથી ડરતા નથી. જ્યાં લોકો સવાલ પૂછતા ડરતા નથી. જ્યાં અસહમતિને બગાવત માનવામાં આવતી નથી. અને જ્યાં એકતાનો આધાર એક માણસનો ડર નહીં, પણ અલ્લાહનો પ્રેમ અને એકબીજા પ્રત્યેનો આદર હોય. કારણ કે ડરથી લોકો એક જગ્યાએ ઊભા રહી શકે. પણ પ્રેમથી જ લોકો સાચા અર્થમાં સાથે રહી શકે. એપિસોડ ૧૧ **જમાતમાંથી બહાર કરવાનો ડર: અલ્લાહનો હુકમ કે માણસની સજા?** એક દિવસ એક મોમીને એક સવાલ પૂછ્યો. સવાલ બહુ મોટો નહોતો. તેણે ફક્ત કહ્યું, “મારે સમજવું છે કે આ નિયમ અલ્લાહનો હુકમ છે કે માણસોનો બનાવેલો નિયમ?” આ સવાલ સાંભળતા જ આસપાસના લોકો ગભરાઈ ગયા. એક ભાઈએ ધીમેથી કહ્યું, “આવો સવાલ ન પૂછતા.” મોમીને પૂછ્યું, “કેમ?” જવાબ આવ્યો, “જમાતમાંથી બહાર કરી દેશે.” મોમીને થોડું વિચાર્યું. પછી પૂછ્યું, “મને જમાતમાંથી બહાર કરશે?” “હા.” “અને અલ્લાહમાંથી પણ બહાર કરશે?” બધા ચૂપ. મોમીને ફરી પૂછ્યું, “જમાતનો દરવાજો માણસ બંધ કરી શકે. પણ અલ્લાહનો દરવાજો પણ?” આ સવાલનો જવાબ કોઈ પાસે નહોતો. કારણ કે ઘણી વખત સૌથી મોટો ડર અલ્લાહનો નથી હોતો. સમાજનો હોય છે. “લોકો શું કહેશે?” “પરિવાર શું કરશે?” “લગ્નમાં શું થશે?” “મસ્જિદમાં જવા દેશે?” “જમાતમાં બેસવા દેશે?” અને ધીમે ધીમે એક માણસ પોતાની માન્યતા નહીં, પોતાની સભ્યતા બચાવવા માટે જીવવા લાગે છે. પણ ઇસ્લામમાં એક મૂળભૂત સવાલ છે. મારો સંબંધ સૌથી પહેલા કોની સાથે છે? કોઈ સંસ્થા સાથે? કોઈ સમાજ સાથે? કોઈ ધાર્મિક નેતા સાથે? કે અલ્લાહ સાથે? કુરઆન કહે છે, “અને અલ્લાહની દોરીને મજબૂતીથી પકડી રાખો અને અલગ અલગ ન થાઓ.” સૂરહ આલે ઇમરાન ૩:૧૦૩ મોમીને વિચાર્યું, “અલ્લાહની દોરી પકડવાની વાત છે. કોઈ માણસની દોરી પકડવાની નહીં.” જમાત સારી વસ્તુ હોઈ શકે. સમાજ જરૂરી હોઈ શકે. એકબીજાની મદદ કરવી પણ ઇસ્લામનો સુંદર ભાગ છે. પણ જ્યારે જમાત માણસને અલ્લાહથી નજીક કરવાના બદલે, માણસને ડરથી કાબૂમાં રાખવાનું સાધન બની જાય, ત્યારે વિચારવું જરૂરી છે. મોમીને કહ્યું, “જો હું ખોટો હોઉં, તો મને કુરઆનથી સમજાવો.” “દલીલથી સમજાવો.” “સારી વાતથી સમજાવો.” “પણ મને એકલો કરી દેવાની ધમકી કેમ?” એક વૃદ્ધ વ્યક્તિએ કહ્યું, “કારણ કે જો એક માણસ સવાલ પૂછશે, તો બીજા પણ પૂછવા લાગશે.” મોમીને કહ્યું, “તો પછી ડર સવાલનો નથી.” “ડર જવાબનો છે.” આસપાસ ફરી શાંતિ થઈ ગઈ. કારણ કે જે વ્યવસ્થા સત્ય પર ઊભી હોય, તેને એક માણસના સવાલથી ડર લાગતો નથી. પણ જે વ્યવસ્થા માણસોના ડર પર ઊભી હોય, તેને એક સવાલ પૂછનાર માણસ પણ ખતરનાક લાગે છે. મોમીને છેલ્લે કહ્યું, “તમે મને તમારી જમાતમાંથી બહાર કરી શકો છો.” “મારી સાથે વાત કરવાનું બંધ કરી શકો છો.” “મને સામાજિક રીતે એકલો કરવાનો પ્રયાસ પણ કરી શકો છો.” “પણ મારા અને અલ્લાહ વચ્ચેનો સંબંધ, કોઈ માણસ રદ કરી શકતો નથી.” અને કદાચ એ દિવસે મોમીને એક મોટી વાત સમજી. જમાતમાંથી બહાર થવાનો ડર કદાચ થોડા સમય માટે માણસને ચૂપ કરાવી શકે. પણ અલ્લાહને શોધવાનું બંધ કરાવી શકતો નથી. એપિસોડ ૧૦ **સવાલ પૂછવો બગાવત છે કે ઈમાનની નિશાની?** એક દિવસ એક મોમીને ખૂબ નાનો સવાલ પૂછ્યો. “બાવા સાહેબ, આ વાત કુરઆનમાં ક્યાં લખી છે?” બાવા સાહેબે કહ્યું, “તમે સવાલ કેમ પૂછો છો?” મોમીને કહ્યું, “સમજવા માટે.” બાવા સાહેબે કહ્યું, “પણ તમને અમારા ઉપર વિશ્વાસ નથી?” મોમીને કહ્યું, “વિશ્વાસ અને સવાલ બન્ને સાથે રહી શકે.” બાવા સાહેબે કહ્યું, “સાચા મોમીન સવાલ નથી પૂછતા.” મોમીને કહ્યું, “તો પછી કુરઆનમાં આટલી વાર ‘શું તમે વિચારતા નથી?’ કેમ પૂછવામાં આવ્યું છે?” બાવા સાહેબ થોડા ગંભીર થયા. મોમીને આગળ કહ્યું, “જો વિચારવાનું નથી, તો અક્કલ શા માટે આપી?” “જો સમજવાનું નથી, તો કુરઆન શા માટે આપ્યું?” “અને જો સવાલ પૂછવાનો નથી, તો સત્ય અને ખોટું ઓળખવાનું કેવી રીતે?” બાવા સાહેબે કહ્યું, “બહુ સવાલ કરવાથી માણસ ગેરમાર્ગે જઈ શકે.” મોમીને હસીને કહ્યું, “અને એક પણ સવાલ ન કરવાથી?” આ વખતે સવાલનો જવાબ નહોતો. કારણ કે સવાલ પૂછનાર માણસને કાબૂમાં રાખવો મુશ્કેલ હોય છે. જે માણસ માત્ર સાંભળે છે, તેને જે કહો તે માની શકે. પણ જે માણસ પૂછે છે, “કેમ?” “ક્યાં લખ્યું છે?” “પુરાવો શું છે?” તેને ડરાવવો થોડો મુશ્કેલ બને છે. કુરઆન વારંવાર માણસને વિચારવા, સમજવા અને નિશાનીઓ પર ધ્યાન આપવા કહે છે. કુરઆનનો એક મૂળભૂત સંદેશ એ છે કે માણસ આંખ બંધ કરીને ચાલે નહીં. તો પછી કોઈ ધાર્મિક વ્યવસ્થા સવાલને બગાવત કેમ બનાવે? કદાચ કારણ બહુ સરળ છે. જે સત્તા પુરાવા પર ઊભી હોય, તે સવાલથી ડરતી નથી. પણ જે સત્તા માત્ર “અમારા ઉપર વિશ્વાસ રાખો” પર ઊભી હોય, તેને દરેક સવાલમાં ખતરો દેખાય છે. મોમીને અંતે બાવા સાહેબને કહ્યું, “હું સવાલ એટલા માટે નથી પૂછતો કે મને લડવું છે.” “હું સવાલ એટલા માટે પૂછું છું કે મને સમજવું છે.” “અને જો કોઈ વાત સાચી છે, તો સવાલ તેને નબળી નહીં બનાવે. સવાલ તો તેને વધુ મજબૂત બનાવશે.” બાવા સાહેબે પૂછ્યું, “અને જો તમારો સવાલ અમને પસંદ ન આવે તો?” મોમીને કહ્યું, “તો જવાબ ન આપશો. પણ સવાલને ગુનો ન બનાવશો.” કારણ કે ઈમાન આંખ બંધ કરવાનું નામ નથી. ઈમાન એ છે કે માણસ સત્ય શોધે, સમજે, વિચારે, અને પછી પોતાના રબ સામે જવાબદારીથી ઊભો રહે. અને કદાચ સૌથી પહેલો સવાલ, દરેક મોમીને પોતાને પૂછવો જોઈએ, “હું જે માનું છું, એ હું જાણીને માનું છું? કે પછી માત્ર એટલા માટે માનું છું કે મને સવાલ પૂછવાની પરવાનગી ક્યારેય મળી જ નથી?” એપિસોડ ૯ **અલ્લાહનો હિસાબ કે બાવા સાહેબનો હિસાબ?** એક દિવસ એક મોમીને બાવા સાહેબને પૂછ્યું, “બાવા સાહેબ, કયામતના દિવસે મારો હિસાબ કોણ લેશે?” બાવા સાહેબે કહ્યું, “અલ્લાહ.” મોમીને કહ્યું, “બરાબર. તો પછી આ દુનિયામાં મારો દરેક હિસાબ તમને શા માટે આપવો પડે?” બાવા સાહેબ થોડા વિચારમાં પડ્યા. મોમીને આગળ પૂછ્યું, “મારી આવક કેટલી છે?” “તમને ખબર હોવી જોઈએ?” “મારી મિલકત કેટલી છે?” “તમને ખબર હોવી જોઈએ?” “મેં કેટલા પૈસા આપ્યા?” “તમને ખબર હોવી જોઈએ?” “અને જો હું ન આપું તો?” બાવા સાહેબે કહ્યું, “પછી અમે પૂછશું.” મોમીને હસીને કહ્યું, “વાહ! કયામતનો હિસાબ અલ્લાહ લેશે, પણ ટ્રાયલ રન અહીંથી શરૂ થઈ ગયો!” બાવા સાહેબે કહ્યું, “ભાઈ, આ તો દીનની વ્યવસ્થા છે.” મોમીને પૂછ્યું, “દીનની વ્યવસ્થા અલ્લાહે બનાવી છે, કે માણસોએ?” આ વખતે સવાલ થોડો વધારે ઊંડો હતો. ઇસ્લામ માણસને યાદ અપાવે છે કે, એક દિવસ દરેક વ્યક્તિએ અલ્લાહ સામે જવાબ આપવાનો છે. કુરઆન કહે છે, “અને દરેક વ્યક્તિ પોતાના કરેલા કાર્યો માટે જવાબદાર છે.” સૂરહ અલ-મુદ્દસ્સિર ૭૪:૩૮ મોમીને કહ્યું, “એટલે મારા કર્મનો હિસાબ મારે આપવાનો છે.” બાવા સાહેબે કહ્યું, “હા.” “મારી ઇબાદતનો હિસાબ?” “અલ્લાહ સામે.” “મારા સારા અને ખરાબ કામોનો હિસાબ?” “અલ્લાહ સામે.” “તો પછી મારી વ્યક્તિગત જિંદગી ઉપર માણસનો આટલો અધિકાર ક્યાંથી આવ્યો?” શાંતિ. મોમીને કહ્યું, “માર્ગદર્શન એક વાત છે. સલાહ એક વાત છે. પણ દરેક માણસની જિંદગી ઉપર એવો હક જતાવવો, કે જાણે તે પોતાના અલ્લાહને નહીં, પણ કોઈ માનવીય વ્યવસ્થાને જવાબદાર હોય, એ બીજી વાત છે.” કારણ કે જ્યાં જવાબદારીનો કેન્દ્ર બદલાઈ જાય, ત્યાં માણસ ધીમે ધીમે અલ્લાહને નહીં, પણ માણસોને ખુશ કરવા લાગે છે. અને પછી જીવનનો સૌથી મોટો સવાલ બની જાય છે, “બાવા સાહેબ શું કહેશે?” જ્યારે ખરેખર મોટો સવાલ હોવો જોઈએ, “અલ્લાહ શું કહેશે?” મોમીને અંતે કહ્યું, “બાવા સાહેબ, હું તમારી પાસે સલાહ લઈ શકું છું. તમારી પાસેથી શીખી પણ શકું છું. પણ મારી આત્માનો માલિક તમે નથી.” “મારી કમાણીનો હિસાબ કાયદા મુજબ જ્યાં જરૂરી હોય ત્યાં આપીશ. મારા પરિવાર પ્રત્યે મારી જવાબદારીઓ હું નિભાવિશ. સમાજ પ્રત્યે પણ મારી ફરજ છે.” “પણ મારી આખરી જવાબદારી, મારા ઈમાનની, મારા કર્મોની, અને મારી આત્માની, માત્ર અલ્લાહ સામે છે.” અને કદાચ જ્યારે આ વાત માણસના દિલમાં બેસી જાય, ત્યારે ડરનો સૌથી મોટો કિલ્લો ધીમે ધીમે તૂટી જાય છે. એપિસોડ ૮ **વાજિબની રસીદ પણ મળે છે?** એક દિવસ એક મોમીને બાવા સાહેબના ઓફિસમાં જઈને પૂછ્યું, “બાવા સાહેબ, મારે વાજિબ આપવું છે.” બાવા સાહેબ ખુશ થઈ ગયા. “માશાઅલ્લાહ! કેટલું લાવ્યા?” મોમીને કહ્યું, “પહેલા એક સવાલ છે.” “પૂછો.” “આ વાજિબ અલ્લાહે ફરમાવ્યું છે?” “હા.” “કુરઆનમાં તેનો હુકમ છે?” “હા.” “બરાબર. તો મારે અલ્લાહને આપવાનું છે?” “હા.” મોમીને પૈસા કાઢ્યા અને પછી પાછા ખિસ્સામાં મૂકી દીધા. બાવા સાહેબે પૂછ્યું, “શું થયું?” મોમીને કહ્યું, “એક નાની વિનંતી છે.” “શું?” “આ પૈસા અલ્લાહ સુધી પહોંચાડવા માટે તમારી રસીદ મળશે?” બાવા સાહેબે કહ્યું, “અરે ભાઈ! અલ્લાહને રસીદની જરૂર નથી.” મોમીને કહ્યું, “એ તો મને પણ ખબર છે.” “તો પછી?” “મને પણ એ જ સમજવું છે કે અલ્લાહનો હુકમ પૂરો કરવા માટે પૈસા તમને આપું છું, કે અલ્લાહને?” બાવા સાહેબ થોડા અસ્વસ્થ થયા. મોમીને ફરી પૂછ્યું, “અને જો પૈસા આપ્યા પછી હું પૂછું કે આ રકમ ક્યાં વપરાઈ?” જવાબ આવ્યો, “ભાઈ, તમે અમારામાં વિશ્વાસ રાખો.” મોમીને કહ્યું, “વિશ્વાસ રાખવો સારી વાત છે. પણ જવાબદારી પૂછવી ખરાબ વાત નથી.” કુરઆન કહે છે, “નિશ્ચિતપણે અલ્લાહ તમને અમાનતો તેમના હકદાર લોકોને સોંપવાનો હુકમ આપે છે.” સૂરહ અન-નિસા ૪:૫૮ અમાનત એટલે માત્ર પૈસા લેવાની વાત નથી. અમાનત એટલે જવાબદારી. અને જ્યાં લોકોનો પૈસો હોય, ત્યાં પારદર્શિતા પણ હોવી જોઈએ. મોમીને કહ્યું, “મારે દાન કરવામાં વાંધો નથી. મારે ઇસ્લામના નામે દાન કરાવવામાં પણ વાંધો નથી. પણ મને એટલું તો જાણવાનો અધિકાર છે કે મારી મહેનતની કમાણી ક્યાં જાય છે.” બાવા સાહેબે કહ્યું, “તમે અમારી ઉપર શંકા કરો છો?” મોમીને સ્મિત કરીને કહ્યું, “ના. હું તો ફક્ત એટલું કહું છું કે જો બધું અલ્લાહ માટે છે, તો હિસાબથી ડરવાની જરૂર શું?” કારણ કે સાચી સેવા હોય, તો સવાલથી ડરતી નથી. સાચી અમાનત હોય, તો હિસાબથી ભાગતી નથી. અને સાચો દીન હોય, તો પારદર્શિતાથી નુકસાન થતું નથી. મોમીને છેલ્લે પૈસા આપ્યા. પણ આ વખતે એક શરત સાથે. “પૈસા લેજો. પણ મને રસીદ કરતાં પહેલાં હિસાબ આપજો.” બાવા સાહેબે પૂછ્યું, “કયો હિસાબ?” મોમીને કહ્યું, “પૈસા કેટલા આવ્યા એનો. ક્યાં વપરાયા એનો. અને સૌથી મોટો, **અલ્લાહના નામે જે લીધું છે, એ અલ્લાહના હુકમ પ્રમાણે જ વપરાયું કે નહીં એનો.**” અને કદાચ દીનમાં સૌથી ખતરનાક સવાલ પૈસાનો નથી. સૌથી ખતરનાક સવાલ છે, “હિસાબ ક્યાં છે?” એપિસોડ ૭ **ધર્મ સેવા છે કે આવકનું સાધન?** એક દિવસ એક મોમીને બાવા સાહેબને પૂછ્યું, “બાવા સાહેબ, દીનની સેવા કરવી હોય તો શું કરવું?” બાવા સાહેબે કહ્યું, “સૌથી પહેલા દીનની સેવા માટે થોડું આપવું પડે.” મોમીને કહ્યું, “જેટલું બને એટલું?” બાવા સાહેબે કહ્યું, “જેટલું બને એટલું નહીં. જેટલું અમે કહીએ એટલું.” મોમીને થોડું વિચાર્યું. “અને જો કોઈ ગરીબ હોય?” બાવા સાહેબે કહ્યું, “એણે પણ સેવા કરવી જોઈએ.” “પણ એની પાસે પૈસા ન હોય તો?” “તો કોઈ પાસેથી લઈને આપે.” મોમીને આશ્ચર્યથી પૂછ્યું, “અલ્લાહની ઇબાદત કરવા માટે દેવું કરવું પડે?” બાવા સાહેબે કહ્યું, “ભાઈ, આ તો દીનનો મામલો છે.” મોમીને કુરઆન ખોલ્યું. કુરઆન કહે છે, “અલ્લાહ કોઈ જીવ પર તેની ક્ષમતા કરતાં વધારે બોજો મૂકતો નથી.” સૂરહ અલ બકરહ ૨:૨૮૬ મોમીને કહ્યું, “તો પછી અલ્લાહ મારી ક્ષમતા જાણે છે. મારી ખિસ્સાની ક્ષમતા પણ.” બાવા સાહેબ ચૂપ. મોમીને આગળ પૂછ્યું, “જો સેવા ખરેખર અલ્લાહ માટે છે, તો પછી એની કિંમત કોણ નક્કી કરે?” “અલ્લાહ?” “કે પછી બાવા સાહેબ?” હવે વાત પૈસાની નહોતી. વાત સિદ્ધાંતની હતી. દીનની સેવા કરવી ખરાબ નથી. દાન કરવું ખરાબ નથી. ગરીબને મદદ કરવી તો ખૂબ જ સારા કામોમાંથી એક છે. પરંતુ જ્યારે દાનમાં પ્રેમ કરતાં ડર વધારે હોય, જ્યારે ઇબાદતમાં અલ્લાહ કરતાં માણસ વધારે દેખાય, જ્યારે “ન આપો તો શું થશે?” એવો સવાલ “અલ્લાહ શું કહે છે?” કરતાં મોટો બની જાય, ત્યારે થોભીને વિચારવું જરૂરી છે. કુરઆન કહે છે, “અમે તમને માત્ર અલ્લાહની પ્રસન્નતા માટે ખવડાવીએ છીએ. અમે તમારી પાસેથી કોઈ બદલો કે આભાર નથી માંગતા.” સૂરહ અલ ઇન્સાન ૭૬:૯ મોમીને કહ્યું, “વાહ! અહીં તો અલ્લાહ માટે આપનાર પાસેથી બદલો પણ માંગવાનો નથી. તો પછી દીનના નામે મારી ઉપર સતત નાણાકીય દબાણ શા માટે?” બાવા સાહેબે કહ્યું, “પણ અમારી વ્યવસ્થા કેવી રીતે ચાલશે?” મોમીને સ્મિત કરીને કહ્યું, “એ વ્યવસ્થા તમારે સમજવી. મારે તો એ સમજવું છે કે મારી ઇબાદત કોના માટે છે.” કારણ કે દીન જો અલ્લાહ માટે છે, તો એની કિંમત પૈસાથી માપી શકાતી નથી. અને જો કોઈ માણસ દીનને પોતાના પ્રભાવ, સત્તા અથવા આવકનું સાધન બનાવી દે, તો મોમીને એક સરળ સવાલ પૂછવો જ જોઈએ, “હું અલ્લાહને આપી રહ્યો છું, કે કોઈ માણસની વ્યવસ્થા ચલાવી રહ્યો છું?” એપિસોડ ૬ **અલ્લાહનો પ્રેમ કે બાવા સાહેબનો ડર?** એક દિવસ એક મોમીને બાવા સાહેબને પૂછ્યું, “બાવા સાહેબ, અલ્લાહથી ડરવું જોઈએ?” બાવા સાહેબે કહ્યું, “હા, બહુ ડરવું જોઈએ.” મોમીને પૂછ્યું, “અલ્લાહથી?” “હા.” “કે પછી બાવા સાહેબથી?” બાવા સાહેબે કહ્યું, “બન્નેમાં ફરક શું છે?” મોમીને કહ્યું, “ફરક તો ઘણો છે.” અલ્લાહથી ડરું તો હું મારી ભૂલ સુધારું. બાવા સાહેબથી ડરું તો હું મારી વાત છુપાવું. અલ્લાહથી ડરું તો તૌબા કરું. બાવા સાહેબથી ડરું તો સવાલ કરવાનું બંધ કરું. અલ્લાહથી ડરું તો અલ્લાહને રાજી કરવાનું વિચારું. બાવા સાહેબથી ડરું તો બાવા સાહેબને નારાજ ન કરવાનું વિચારું. બાવા સાહેબે કહ્યું, “પણ જો લોકો અમારું કહેવું નહીં માને તો વ્યવસ્થા કેવી રીતે ચાલશે?” મોમીને કહ્યું, “એ જ તો સવાલ છે.” વ્યવસ્થા અલ્લાહની આજ્ઞાથી ચાલવી જોઈએ કે માણસના ડરથી? કુરઆન કહે છે, “તો તમે લોકોથી ન ડરો, પરંતુ મારાથી ડરો.” સૂરહ અલ માઇદહ ૫:૪૪ મોમીને કહ્યું, “અલ્લાહે મને કોના પરથી ડરવાનું કહ્યું?” બાવા સાહેબે ધીમેથી કહ્યું, “અલ્લાહથી.” “તો પછી માણસનો ડર ઇસ્લામનો ભાગ કેવી રીતે બની ગયો?” આ સવાલ બહુ મોટો છે. કારણ કે જ્યારે કોઈ મોમીનને કહેવામાં આવે, “આ વાત ન માનો તો તમારું નુકસાન થશે.” “આ પ્રશ્ન પૂછશો તો મુશ્કેલી થશે.” “અમારી વાતનો વિરોધ કરશો તો તમે બહાર થઈ જશો.” ત્યારે માણસ અલ્લાહથી નહીં, માણસોથી ડરવા લાગે છે. અને જ્યાં માણસનો ડર અલ્લાહના ડર કરતાં મોટો થઈ જાય, ત્યાં ઈમાનની જગ્યાએ આજ્ઞાપાલન આવી શકે છે. ઇસ્લામ માણસને ગુલામ બનાવવા આવ્યો નથી. ઇસ્લામ માણસને અલ્લાહનો બંદો બનાવવા આવ્યો છે. એટલે મોમીને અંતે એક વાત કહી, “બાવા સાહેબ, તમે મને અલ્લાહથી ડરવાનું શીખવો. તમારાથી ડરવાનું નહીં.” “મને અલ્લાહને રાજી કરવાનું શીખવો. તમને રાજી કરવાનું નહીં.” “કારણ કે કયામતના દિવસે મારી જવાબદારી તમારી સામે નહીં, અલ્લાહ સામે હશે.” અને કદાચ આ જ વાત આપણને સૌથી વધારે યાદ રાખવાની છે. માણસથી ડરીને જીવવું સહેલું છે. અલ્લાહને જવાબ આપવાનું યાદ રાખીને જીવવું સાચી જવાબદારી છે. એપિસોડ ૫ **ભક્તિ અલ્લાહની કે બાવા સાહેબની?** એક દિવસ એક મોમીને બાવા સાહેબને પૂછ્યું, “બાવા સાહેબ, ઇબાદત કોની કરવાની?” બાવા સાહેબે કહ્યું, “અલ્લાહની.” મોમીને ખુશ થઈને કહ્યું, “માશાઅલ્લાહ, તો વાત બહુ સરળ છે.” બાવા સાહેબે તરત કહ્યું, “પણ અલ્લાહની ઇબાદત કેવી રીતે કરવી, કોની વાત માનવી, કોને ખુશ રાખવા, કોની પરવાનગી લેવી, એ બધું અમે કહીશું.” મોમીને પૂછ્યું, “એટલે ઇબાદત અલ્લાહની અને કંટ્રોલ તમારો?” બાવા સાહેબે કહ્યું, “ભાઈ, એને કંટ્રોલ ન કહો. એને માર્ગદર્શન કહો.” મોમીને કહ્યું, “સારું. જો હું તમારી દરેક વાત માનું, પણ અલ્લાહની વાત ભૂલી જાઉં તો?” બાવા સાહેબે કહ્યું, “એવું ન થવું જોઈએ.” મોમીને પૂછ્યું, “પણ જો કોઈ દિવસ તમારી વાત અને કુરઆનની વાતમાં ફરક પડે તો?” હવે બાવા સાહેબ પાસે બહુ મોટો પ્રશ્ન હતો. મોમીને કુરઆન ખોલ્યું. અલ્લાહ ફરમાવે છે, “અને નિશ્ચિતપણે મારી ઇબાદત કરો. આ જ સીધો માર્ગ છે.” સૂરહ યાસીન ૩૬:૬૧ મોમીને કહ્યું, “અહીં અલ્લાહે કહ્યું કે મારી ઇબાદત કરો.” એવું ક્યાં કહ્યું છે કે, “મારી ઇબાદત કરો, પરંતુ પહેલા બાવા સાહેબને ખુશ કરો?” એવું ક્યાં કહ્યું છે કે, “મારી તરફ આવો, પરંતુ રસ્તામાં માણસને સર્વોચ્ચ સ્થાન આપો?” ઇસ્લામનો સૌથી મૂળભૂત સવાલ જ આ છે. ઇબાદત કોની? અલ્લાહની. સજદો કોને? અલ્લાહને. અંતિમ જવાબદારી કોની સામે? અલ્લાહ સામે. તો પછી કોઈ માણસની વાત માનવી એ ઇસ્લામ બની જાય, એ કેવી રીતે? માર્ગદર્શન લેવું એક વાત છે. પણ માણસને એટલું મોટું સ્થાન આપવું કે તેની વાતને સવાલ વગર અલ્લાહના હુકમ જેવી માનવામાં આવે, એ બીજી જ વાત છે. મોમીને છેલ્લે કહ્યું, “બાવા સાહેબ, તમે મારા માટે માર્ગદર્શક હોઈ શકો. પણ મારા રબ નથી. તમે મને અલ્લાહ સુધી પહોંચવાનો રસ્તો બતાવી શકો. પણ અલ્લાહ અને મારા વચ્ચે માલિક બનીને ઊભા રહી શકતા નથી.” બાવા સાહેબ થોડા સમય માટે ચૂપ રહ્યા. કારણ કે આ વખતે મોમીને બાવા સાહેબને નહીં, પોતાની અંદરના ડરને જવાબ આપ્યો હતો. અને કદાચ સાચી આઝાદી ત્યાંથી શરૂ થાય છે, જ્યાં મોમીન માણસને નહીં, **અલ્લાહને સૌથી મોટો માને છે.** એપિસોડ ૪ **અલ્લાહ સુધી પહોંચવા માટે દલાલ?"** એક મોમીને એક દિવસ બાવા સાહેબને પૂછ્યું, “બાવા સાહેબ, અલ્લાહ સાથે સીધી વાત કરવા માટે શું કરવું પડે?” બાવા સાહેબે કહ્યું, “પહેલા અમારી પાસે આવવું પડે.” મોમીને પૂછ્યું, “પછી?” “પછી અમારી પર ભરોસો કરવો પડે.” “પછી?” “પછી જે અમે કહીએ તે માનવું પડે.” મોમીને ફરી પૂછ્યું, “અને પછી અલ્લાહ સુધી પહોંચી શકાય?” બાવા સાહેબે કહ્યું, “હા.” મોમીને કહ્યું, “પણ અલ્લાહ તો કહે છે કે હું બહુ નજીક છું.” બાવા સાહેબ થોડા ગભરાયા. “ક્યાં કહે છે?” મોમીને કુરઆન ખોલ્યું. અલ્લાહ ફરમાવે છે, “અને જ્યારે મારા બંદાઓ મારા વિશે તમને પૂછે, તો નિશ્ચિતપણે હું નજીક છું. જ્યારે કોઈ મને પોકારે છે ત્યારે હું તેની દુઆ સ્વીકારું છું.” સૂરહ અલ બકરહ ૨:૧૮૬ મોમીને પૂછ્યું, “અહીં તો અલ્લાહે કહ્યું કે હું પોકારું તો અલ્લાહ સાંભળે છે.” બાવા સાહેબે કહ્યું, “હા.” “તો પછી વચ્ચે તમે શા માટે?” બાવા સાહેબ ચૂપ. મોમીને કહ્યું, “અલ્લાહ મારી દુઆ સાંભળવા માટે કોઈ દલાલ માંગે છે?” ફરી શાંતિ. આ વાત સમજવાની છે. ઇસ્લામમાં અલ્લાહ સુધી પહોંચવા માટે કોઈ માનવીય દલાલની જરૂર નથી. નમાઝ માટે દલાલ નહીં. દુઆ માટે દલાલ નહીં. તૌબા માટે દલાલ નહીં. અલ્લાહને પોકારવા માટે દલાલ નહીં. અલ્લાહ કહે છે, “મને પોકારો, હું તમારી દુઆ કબૂલ કરીશ.” સૂરહ ગાફિર ૪૦:૬૦ તો પછી જો કોઈ માણસ કહે, “અલ્લાહ સુધી પહોંચવા માટે પહેલા મારા દ્વારા આવવું પડશે.” તો મોમીને ગુસ્સો કરવાની જરૂર નથી. ફક્ત એક સરળ સવાલ પૂછવો જોઈએ, “આ વાત અલ્લાહે કહી છે કે તમે?” કારણ કે જ્યારે માણસ પોતાને અલ્લાહ અને બંદા વચ્ચે જરૂરી બનાવી દે, ત્યારે વાત ઇબાદતથી આગળ વધી સત્તા સુધી પહોંચી જાય છે. અને જ્યાં સત્તા આવે, ત્યાં ક્યારેક અલ્લાહનું નામ માત્ર બોર્ડ પર રહે છે. અંદર આખી વ્યવસ્થા માણસની બની જાય છે. મોમીનને હવે એક વાત સમજાઈ ગઈ હતી. અલ્લાહ સુધી પહોંચવાનો રસ્તો ખૂબ સીધો છે. અલ્લાહને પોકારો. અલ્લાહને યાદ કરો. અલ્લાહને જવાબદાર રહો. અને અલ્લાહની કિતાબને પકડી રાખો. વચ્ચે કોઈ માણસને ભગવાન જેવું સ્થાન આપવાની જરૂર નથી. એપિસોડ ૩ **કુરઆન સમજવા માટે પરવાનગી?** એક દિવસ એક મોમીને કુરઆન હાથમાં લીધું. બાવા સાહેબે તરત પૂછ્યું, “ક્યાં ચાલ્યા?” મોમીને કહ્યું, “કુરઆન વાંચવા.” બાવા સાહેબે કહ્યું, “પહેલા પરવાનગી લો.” મોમીને આશ્ચર્યથી પૂછ્યું, “કુરઆન વાંચવા માટે પણ પરવાનગી જોઈએ?” બાવા સાહેબે કહ્યું, “ભાઈ, કુરઆન બહુ ઊંડું છે. તમે જાતે સમજશો તો ગેરસમજ થઈ શકે.” મોમીને કહ્યું, “તો પછી મને કોણ સમજાવશે?” જવાબ આવ્યો, “અમે.” “અને જો હું તમારી વાતનો પુરાવો કુરઆનમાં શોધું તો?” બાવા સાહેબે કહ્યું, “એટલી શંકા રાખવી સારી નથી.” મોમીને ધીમેથી પૂછ્યું, “તો કુરઆન મારી સમજ માટે આવ્યું છે કે માત્ર સાંભળવા માટે?” હવે બાવા સાહેબ પાસે જવાબ ઓછો અને ગુસ્સો વધારે હતો. કારણ કે સવાલ બહુ સીધો હતો. કુરઆન પોતે કહે છે, “આ એક બરકતવાળું પુસ્તક છે, જે અમે તમારી તરફ ઉતાર્યું છે, જેથી લોકો તેની આયતો પર વિચાર કરે અને સમજદાર લોકો નસીહત મેળવે.” સૂરહ સાદ ૩૮:૨૯ અહીં અલ્લાહ કહે છે, વિચાર કરો. સમજો. નસીહત લો. અહીં એવું નથી કહ્યું, “પહેલા કોઈ માણસની પરવાનગી લો, પછી વિચારો.” ઇસ્લામ માણસને અક્કલ આપે છે. કુરઆન માણસને વિચારવા કહે છે. અને અલ્લાહ વારંવાર પૂછે છે, “શું તમે વિચારતા નથી?” પણ જ્યારે કોઈ ધાર્મિક વ્યવસ્થા માણસને કહે, “તમે પ્રશ્ન ન કરો.” “તમે પોતે ન વિચારો.” “ફક્ત અમારી વાત માનો.” તો પછી સવાલ કુરઆનનો નથી. સવાલ એ છે કે, **આખરે કોને ડર લાગે છે કે મોમીન પોતે કુરઆન વાંચવા લાગશે?** કુરઆનથી? કે પછી એ દિવસે જ્યારે મોમીન કુરઆન વાંચીને પૂછશે, “બાવા સાહેબ, આ વાત કુરઆનમાં ક્યાં લખી છે?” કારણ કે જે વાત ખરેખર અલ્લાહ તરફથી હોય, એને સવાલોથી ડરવાની જરૂર નથી. અને જે વાત માણસે બનાવી હોય, એને સવાલોથી હંમેશા ડર લાગે છે. એપિસોડ ૨ **બાવા સાહેબ કહે એટલે વાજિબ?** એક દિવસ એક મોમીને બાવા સાહેબને પૂછ્યું, “બાવા સાહેબ, આ કામ વાજિબ છે?” બાવા સાહેબે કહ્યું, “હા.” મોમીને પૂછ્યું, “કુરઆનમાં ક્યાં છે?” બાવા સાહેબ થોડા ગંભીર થયા. “ભાઈ, દરેક વાત કુરઆનમાં શોધવાની જરૂર નથી.” મોમીને કહ્યું, “પણ વાજિબ એટલે તો અલ્લાહનો હુકમ ને?” બાવા સાહેબે કહ્યું, “હા.” “તો પછી અલ્લાહે ક્યાં ફરમાવ્યું?” થોડી વાર શાંતિ રહી. પછી જવાબ આવ્યો, “બાવા સાહેબે ફરમાવ્યું છે.” મોમીને કહ્યું, “પણ બાવા સાહેબ, તમે તો અલ્લાહ નથી!” આ સાંભળીને આખી ફેક્ટરીમાં સન્નાટો છવાઈ ગયો. કારણ કે અહીં એક બહુ નાની વાત છે, પણ બહુ મોટો સવાલ છે. કોઈ કામ હલાલ છે કે હરામ? વાજિબ છે કે નહીં? આ નક્કી કરવાનો અધિકાર કોનો? કુરઆન કહે છે, “કહો, અલ્લાહે તમારા માટે જે રોજી ઉતારી છે, તેમાં કોણે તેને હરામ કર્યું?” સૂરહ યુનુસ ૧૦:૫૯ એટલે જ્યારે કોઈ માણસ કહે, “આ કરવું જ પડશે.” તો મોમીને પૂછવું જોઈએ, “અલ્લાહનો હુકમ છે કે તમારો?” અને જો જવાબ આવે, “બાવા સાહેબનો હુકમ છે.” તો પછી સવાલ હજુ બાકી છે. બાવા સાહેબનો હુકમ ઇસ્લામ કેવી રીતે બની ગયો? કારણ કે ઇસ્લામમાં કોઈ માણસનું કહેવું માત્ર એટલા માટે અલ્લાહનો હુકમ બની જતું નથી કે તેની પાસે ધાર્મિક પદ છે. પદ મોટું હોઈ શકે. કપડાં અલગ હોઈ શકે. સિંહાસન મોટું હોઈ શકે. અનુયાયીઓ લાખોમાં હોઈ શકે. પણ અલ્લાહનો હુકમ તો અલ્લાહનો જ હુકમ છે. અને માણસનો હુકમ માણસનો જ હુકમ છે. બન્ને વચ્ચેનો ફરક ભૂલી જઈએ, ત્યારે ઇસ્લામ ધીમે ધીમે ઇબાદતમાંથી સિસ્ટમ બની જાય છે. અને સિસ્ટમમાં સૌથી મહત્વની વસ્તુ હોય છે, સવાલ ન પૂછવો. પણ કદાચ સાચા ઈમાનની શરૂઆત જ ત્યાંથી થાય છે, જ્યાં માણસ પહેલી વાર પૂછે છે, “આ ખરેખર ઇસ્લામ છે? કે પછી કોઈ માણસે ઇસ્લામના નામે મને એવું માનવાનું શીખવ્યું છે?” એપિસોડ ૧ **ઇસ્લામ ફેક્ટરી** એક વખત એક મોમિન બાવા સાહેબની “ઇસ્લામ ફેક્ટરી”માં ગયો. અંદર એકદમ સાદો માલ આવતો હતો. કુરઆન નમાઝ રોજા ઝકાત સચ્ચાઈ ઇન્સાફ રહેમ બાવા સાહેબે કહ્યું “ભાઈ, આ ઇસ્લામ તો બહુ જ સાદો છે. આપણે એને થોડો sophisticated બનાવીએ.” પહેલા કુરઆનની બાજુમાં એક મોટી ફાઇલ આવી. “નિયમો.” પછી બીજી ફાઇલ આવી. “ખાસ નિયમો.” પછી ત્રીજી ફાઇલ આવી. “નિયમો સમજવા માટે પરવાનગી.” મોમીને પૂછ્યું “પણ બાવા સાહેબ, આ બધું કુરઆનમાં છે?” બાવા સાહેબે કહ્યું “કુરઆન તો છે જ. પણ તમે સીધું સમજી જશો તો પછી અમારી જરૂર શું?” મોમીને કંઈ ન કહ્યું. પછી બાવા સાહેબે એક નવું બોર્ડ લગાવ્યું. “ઇસ્લામ સમજવા માટે પહેલા બાવા સાહેબને સમજો.” મોમીને ફરી પૂછ્યું “અલ્લાહને સમજવા માટે?” “એ પછી.” “રસૂલુલ્લાહને અનુસરવા માટે?” “એ પણ પછી.” “કુરઆન?” “એ તો બિલકુલ પછી.” મોમીને ધીમેથી પૂછ્યું “તો પહેલા શું?” બાવા સાહેબ હસ્યા. “પહેલા સિસ્ટમ સમજો.” અને આ રીતે એક સાદો ઇસ્લામ ધીમે ધીમે એક મોટી ફેક્ટરી બની ગયો. કુરઆન પાછળ અલ્લાહ પાછળ રસૂલુલ્લાહ પાછળ અને માણસ આગળ. પણ કુરઆન એક બીજી જ વાત કહે છે. “તમારા રબ તરફથી જે કંઈ તમારી તરફ ઉતારવામાં આવ્યું છે તેનું અનુસરણ કરો.” સૂરહ અલ આરાફ ૭:૩ તો સવાલ કોઈ એક વ્યક્તિ વિરુદ્ધ નથી. સવાલ દરેક મોમીને પોતાને પૂછવાનો છે. હું અલ્લાહની વાતને અનુસરું છું? કે અલ્લાહની વાત સમજાવનારા માણસની વાતને જ અલ્લાહની વાત સમજી બેઠો છું? ઇસ્લામમાં સવાલ કરવો ગુનો નથી. અને આંખ બંધ કરીને કોઈ માણસની વાત માનવી એ ઈમાનની નિશાની પણ નથી. કારણ કે જો અલ્લાહે કુરઆન આપ્યું છે, તો પછી ઇસ્લામની મૂળ સત્તા કુરઆન કરતાં ઉપર કોઈ માણસની કેવી રીતે થઈ શકે?